Международный опыт управления налоговыми рисками

Аннотация

In given clause the modern concepts of tax risk and their kinds and also objective necessity of management by them, both advanced foreign experience and practice in this sphere are given. Keywords: Tax risks, tax burden, tax politics, tax administration, tax advisers, offshore, avoidance from the double taxation, agreement. Кириш Бугунги кунга келиб мамлакатимизда солиқ тизимини янада такомиллаштириш, солиқларни рағбатлантирувчи ролини ошириш, хўжалик юритувчи субъектлар зиммасидаги солиқ юкини камайтириш масалаларига жиддий эътибор қаратилмоқда. Дарҳақиқат, Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг 2017—2021 йилларга мўлжалланган Ҳаракатлар стратегиясидаги иқтисодиётни ривожлантириш ва либераллаштириш номли учинчи устувор йўналишида солиқ юкини камайтириш ва солиққа тортиш тизимини соддалаштириш сиёсатини давом эттириш, тегишли рағбатлантирувчи чораларни кенгайтириш, инвестиция муҳитини такомиллаштириш, мамлакат иқтисодиёти тармоқлари ва ҳудудларига инвестицияларни фаол жалб қилиш каби муҳим вазифалар белгилаб берилди [1]. Шунингдек, мамлакатимиз Президенти таъкидлаганидек: “Барча бизнес тоифалари учун солиқ юкини камайтириш ва қулайлаштириш, шу асосда ишлаб чиқаришни ва солиққа тортиладиган базани кенгайтириш зарур” [2]. Давлат солиқ хизмати органларини солиқ тўловчиларнинг бизнес-ҳамкори ва маслаҳатчиси сифатидаги янги имиджини яратиш орқали хизмат кўрсатишга йўналтирилган идорага айлантириш, ҳар бир ходим томонидан "Солиқ хизмати - инсофли солиқ тўловчиларнинг ишончли ҳамкори" деган мақсадли вазифани сўзсиз бажариш Ўзбекистон Республикаси солиқ маъмуриятчилиги тизимини такомиллаштиришнинг энг муҳим йўналишларидан бири ҳисобланиши белгиланган [3]. Бундан ташқари, Ўзбекистон Республикасининг солиқ сиёсатини такомиллаштириш Концепцияси тўғрисидаги Фармонда [4]: иқтисодиётда солиқ юки даражасини камайтириш, шунингдек солиқ солишнинг соддалаштирилган ва 1/2019 (№ 00039) www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 1, январь-февраль, 2019 йил умумбелгиланган тизими бўйича солиқларни тўлайдиган хўжалик юритувчи субъектлар ўртасидаги солиқ юки даражасидаги номутаносибликларни бартараф этиш солиқ сиёсатини такомиллаштириш концепциясининг асосий йўналишлари этиб белгиланди. Миллий иқтисодиётимизни ривожлантириш ва барқарорлигини таъминлашда хўжалик юритувчи субъектлар томонидан тўланадиган солиқлар нечоғлик аҳамиятли бўлса, мазкур солиқларни мунтазам, ўз вақтида ва тўлиқ бюджетга келиб тушишини таъминлаш мақсадида, корхоналарда солиқ рискларини бошқариш ҳам шу даражада муҳимдир. Шунинг учун мазкур мавзу бўйича тадқиқотлар амалга оширган ҳолда бу борадаги мавжуд камчиликларни аниқлаш ва уларни бартараф этиш юзасидан илмий таклиф ҳамда амалий тавсияларни ишлаб чиқиш зарурлиги ҳозирда муҳим ва долзарб масалалардан бирига айланган. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Иқтисодчи олим Гарбарино фикрига кўра, солиқлар корхоналар учун жиддий харажат ҳисобланади. Шунинг учун солиқларни камайтириш даромадлиликни оширади. Солиқлар бошқа операцион харажатлар каби камайиши мумкин бўлган бошқариладиган харажатдир. Корхоналар миқёсида солиқлар бўйича пул оқимларини бошқаришнинг аҳамиятини солиқлар ва мажбурий ажратмаларни тежаш орқали хўжалик субъектлари иқтисодий тараққиёти ва молиявий барқарорлигини таъминлашда ўз аксини топади. «Корпоратив солиқ менежменти – корхона ва ташкилотлар молиявий-хўжалик фаолиятининг ажралмас қисми бўлиб, солиқ тўловчи томонидан солиқ юкини камайтиришнинг қонуний воситасидир» [5]. Корхоналарда солиқлар бўйича пул оқимларини бошқаришнинг муҳим йўналишларидан бири солиқларни режалаштириш ҳисобланади. Солиқларни режалаштириш тушунчаси айрим иқтисодчи олимлар томонидан “Хўжалик субъектларида солиқларни режалаштириш – хўжалик субъектлари ягона иқтисодий тараққиёт стратегияси доирасидаги молиявий-хўжалик фаолиятини бошқаришнинг ажралмас қисми бўлиб, ресурсларнинг чекланганлиги шароитида корхонанинг келажакдаги молиявий ҳолатини белгилаш учун оптимал қонуний солиқ тўлаш усуллари ва методларидан ҳамда солиқ тўлашнинг мумкин бўлган муқобил вариантларидан фойдаланиш тизимидаги жараёнларни ўзида акс эттиради” деб таъкидланса, рус олимлари “қонуний тақдим этилган имтиёзлардан фойдаланиш орқали солиқларни айланиб ўтишнинг қонуний усуллари ва солиқ мажбуриятларини камайтириш йўллари” сифатида талқин этишади [6]. Яна айрим иқтисодчилар томонидан эса “солиқларни режалаштириш ташкилотнинг молиявий ресурсларини оширишга, солиқ базаси таркиби ва миқдорини тартибга солишга, бошқарув қарорлари самарадорлигига таъсир этишга ҳамда амалдаги қонунчилик бўйича бюджет билан ҳисоб-китобларни ўз вақтида таъминлашга йўналтирилган режали фаолиятлар йиғиндиси сифатида” [7], инглизча- русча банк энциклопедик луғатида “молиявий режалаштиришнинг таркибий қисми бўлган солиқ тўловларини кечиктириш натижасида инвестицияларга эга бўлиш, солиққа тортилмайдиган қимматли қоғозларни харид қилиш ва бошқа турли хил солиқлардан қочиш йўлларидан фойдаланишни режалаштириш орқали солиқ юкини минималлаштириш”