Совершенствование механизма финансирования инвестиционных проектов в реальном секторе

Аннотация

This article describes the process of financing commercial banks, the specifics of the banking system in financing. It also provides for the reform of new investment projects in the real sector and the effectiveness of these reforms. Калит сўзлар: реал сектор, инвестиция лойиҳалари, тижорат банклари, инвестицион кредитлаш. Кириш Мамлакатимизда реал сектор тармоқларини модернизациялаш ва техник- технологик янгилаш жараёнларини жадал равишда ривожлантириш асосида иқтисодиётнинг барқарор ўсишини таъминлаш муҳим аҳамиятга эга. Бу ўз навбатида мамлакатимизга йирик ҳажмда инвестициялар киритишни талаб қилади ҳамда мазкур жараёнда тижорат банкларининг ролини янада оширади. Фзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг Олий Мажлисга Мурожаатномасида инвестиция фаолиятини тубдан ислоҳ қилиш борасида “Бизда инвестиция дастурларини шакллантиришда пухта режалаштирилган, узоқ муддатга мўлжалланган ягона концепция йўқ. Ҳар бир давлат ташрифида биз хорижий инвестицияларни жалб қилиш бўйича бир неча миллиард АҚШ долларилик келишувларга эришмоқдамиз. Аммо, бу келишувларни амалга ошириш жуда сусткашлик билан бормоқда. Негаки, бу борада аниқ ишлайдиган тизим мавжуд эмас. Амалдаги инвестиция дастурларида аниқ бир лойиҳага оид маълумотлар йўқ. Дастурларни шакллантиришда Иқтисодиёт вазирлиги, маҳаллий ҳокимликлар фақат рақамлар ортидан қувиш билан банд. Улар шу мақсадда иқтисодий наф бермайдиган, истиқболи йўқ, молиялаштириш манбалари аниқ бўлмаган лойиҳаларни ҳам дастурга қўшиб юбориш, лойиҳа нархини асоссиз ошириб кўрсатиш, бир сўз билан айтганда, кўзбўямачилик билан шуғулланмоқда” дея таъкидлаб ўтилган[1]. Бугунги кунда инвестиция фаолиятини тубдан қайта кўриб чиқиш, стратегик аҳамиятга молик инвестиция дастурларини ишлаб чиқиш ҳамда хорижий инвесторлар учун ишончли ва самарали инвестиция лойиҳаларини тақдим этиш, инвестиция фаолиятида ички манбаларни тўғри йўналтириш ва бу борада тижорат 5/2018 (№ 00037) www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 5, сентябрь-октябрь, 2018 йил банкларининг ролини янада ошириш мақсадга мувофиқдир. Реал сектор корхоналарига тижорат банклари кўмагида банклар томонидан бевосита инвестиция лойиҳаларини молиялаштиришда таркибий ўзгаришлар белгиланганки, асосан кредит маблағлари ва хорижий инвестицияларни жалб қилиш муҳимдир. Демакки, устувор инвестицион лойиҳаларни амалга оширишда манбалар тақчиллиги шароитида тижорат банклари маблағларини йўналтириш ҳамда уларнинг ролини ошириш муҳим аҳамият касб этади. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Тадқиқот давомида юқорида таъкидланган инвестиция лойиҳаларини молиялаштириш фаолиятида тижорат банклари ролини оширишга оид изланишлар доирасига иқтисодчи олим П.Самуэлсон “инвестициялаш даромадларни жорий истеъмол учун ишлатмасдан, уларни келажакда кўпроқ фойда олиб, фаолиятни кенгайтириш учун сарфлашдир” деб ўзининг назарий қарашларини илгари сурган[2]. Л.Ж.Гитман, М.Л.Жонкларнинг “Инвестициялаш асослари” номли ўқув қўлланмасида “Инвестиция–капитални жойлаштириш усули бўлиб, у фойда қийматини сақлаб туриши ва унинг ўсишига ижобий таъсир кўрсатиши керак” [3] деб келтириб ўтилган. Россиялик олим А.М.Марголин “Инвестициялар” қўлланмасида “Инвестициялар – пул маблағлари, мақсадли банк жамғармалари, қимматли қоғозлар, технологиялар, машина, асосий воситалар ва бошқа мулк кўринишидаги капитал қўйилмаларни, шунингдек, пул қийматига эга бўлган мулкий ва номулкий ҳуқуқларни инвесторнинг стратегик мақсадларини кўзлаб ишлаб чиқариш ва бошқа фаолият объектларига киритишдир” [4] деб таърифлайди. Ҳозирги пайтда мамлакатимиз иқтисодчи олимларидан Д.Ғ.Ғозибеков “инвестицияларнинг мазмуни аниқ ва ишончли манбалардан маблағлар олиш, уларни асосли ҳолда сафарбар этиш, рикслар даражасини ҳисобга олган ҳолда капитал қийматини сақлаш ва кўзланган самарани олишдан иборат бўлади” [5] каби таърифни илгари сурди. Шунингдек, иқтисодчи олим Н.Г.Каримов “Инвестицияларни молиялаш- тиришнинг бозор механизмларини жорий этиш” га доир илмий тадқиқотларида инвестицион фаолиятни қимматли қоғозлар бозори ва тижорат банклари орқали молиялаштириш механизмини такомиллаштириш ҳамда қимматли қоғозларнинг инвестицион жозибадорлиги таҳлилига қаратилган илмий-назарий ва илмий-услубий тадқиқотларини олиб борган. Фзбекистон корхоналарининг инвестицион жозибадорлигини ошириш йўналишлари ва унга таъсир кўрсатувчи омилларни таҳлил этган *6+. Мамлакатимиз иқтисодиётини таркибий ўзгартириш ва либераллаштириш шароитида тижорат банклари томонидан инвестиция лойиҳаларини молиялаштиришни такомиллаштиришнинг долзарб масалалари ва назарий жиҳатлари маҳаллий иқтисодчи олимлардан Ф.Ф.Додиев[7], Б.Ш.Муминов[8], М.А.Раимжанова[9], Ш.И.Мустафақулов*10+ ва бошқаларнинг илмий-тадқиқот ишларида ёритилган. Умуман олганда, соҳанинг мутахассис ва олимлари томонидан инвестиция лойиҳаларини молиялаштиришда тижорат банклари фаолиятини такомиллаш- тиришга қаратилган тадқиқотлар олиб борилган бўлиб, иқтисодиётнинг реал сектор 5/2018 (№ 00037) www.iqtisodiyot.uz 2 “Иқтисодиёт ва иннова