Инновационное развитие животноводства и роль в нем сервисной инфраструктуры

Аннотация

The article systemizes the performance indicators (biological, techno- technological, economic, social and environmental) of innovation development in the livestock. It also analyzes the dependence of innovation and the sustainable development of livestock farms on the development of the infrastructure that serves it. Калит сўзлар: чорвачилик, инновация, инфратузилма, биологик самарадорлик, техник-технологик самарадорлик, иқтисодий самарадорлик, ижтимоий самарадорлик, экологик самарадорлик. Кириш Чорвачилик – қишлоқ хўжалигининг муҳим тармоқларидан биридир. У муҳим озуқа маҳсулотларини – сут, гўшт, тухум, асал, балиқ каби чорвачиликдан олинадиган оқсил моддаси манбаси, саноат ишлаб чиқариши, қайта ишловчи саноат учун хомашё (сут, гўшт, тери, жун, пилла ва бошқалар) ва ўсимликчилик учун органик ўғитлар тайёрлаб бериш билан хизмат қилади. Чорвачилик соҳасида олиб борилган иқтисодий ислоҳотлар ва таркибий ўзгаришлар ҳамда диверсификациялаш натижасида республикамизда 2005 йилда қорамоллар бош сони 6 млн 571,8 минг бошдан 2017 йилда 12 млн 414,7 минг бошга ёки 188,9 фоизга, шундан сигирлар сони мос равишда 2 млн 821,3 минг бошдан 4 млн 418,3 минг бошга ёки 156,6 фоизга, қўй ва эчкилар сони 11 млн 351,9 минг бошдан 20 млн 680,5 минг бошга ёки 182,2 фоизга, паррандалар сони эса 18 млн 775,7 минг бошдан 71 млн 343,4 минг бошга ёки 3,8 мартага ўсди [1]. Маълумки, ҳар қандай тармоқни инновацион ривожлантириш, авваламбор, ишлаб чиқаришни интенсивлаштириш билан бевосита боғлиқ бўлиб, такомиллашган, инновацион техника ва технология ҳамда ишлаб чиқаришни, шунингдек, меҳнатни ташкил этишнинг янги шаклларидан фойдаланиш натижасида мавжуд ресурслардан самарали ва тўлиқ фойдаланиш ҳамда меҳнат унумдорлигининг ошишини таъминлайди. 4/2018 (№ 00036) www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 4, июль-август, 2018 йил Чорвачилик тармоғида инновацион фаолият деганда чорвачилик тармоғининг янги ёки яхшиланган (сифат, кўриниши ва самарадорлик кўрсаткичлари бўйича) маҳсулот ишлаб чиқаришга қаратилган фаолиятга айтилади. Ушбу фаолият илмий- тадқиқот ва ишланма ёки ишлаб чиқаришни модернизациялаш ҳамда бозорни эгаллаш мақсадида илғор тажрибалардан фойдаланиш натижасида вужудга келади. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Чорвачиликни инновацион ривожлантиришнинг уч йўналиши мавжуд бўлиб, улар: • Интенсив (ўз тажрибасига асосланган); • Интенсив (хориж тажрибасига асосланган); • Экстенсив (қишлоқ аҳолисининг анъанавий турмуш тарзи билан боғлиқ бўлган ўз чорвачилик маҳсулотларига бўлган эҳтиёжларини сақлаб қолиш)[2]. Чорвачиликда инновацион жараёнларни ривожлантиришнинг ўзига хос жиҳатларига қуйидагилар киради[3]: а) ишлаб чиқаришнинг табиий-иқлим шароитларига боғлиқлиги; б) ишлаб чиқариш жараёнида биологик активларни ишлатиш - ўсимликлар ва ҳайвонлар, ерлар; c) инновацион жараёнларни бошқаришнинг етарли даражада ривожланмаганлиги; д) мазкур соҳада ишлаб чиқариш ва молиявий таваккалчиликнинг бошқа соҳаларга нисбатан сезиларли даражада юқорилиги. Чорвачиликда инновацион ривожлантиришнинг назарий-услубий жиҳатлари, инновацион фаолият самарадорлигини баҳолашнинг услублари ҳамда минтақа чорвачилигини инновация асосида ривожлантиришнинг асосий йўналишлари таҳлил этилганда[4], чорвачилик тармоғини инновацион ривожлантириш натижасида ишлаб чиқариш самарадорлиги ўсиши ҳамда бу жараённи жадаллаштириш мақсадида ишланма ва интенсивлаштиришнинг янги воситаларини қўллашни рағбатлантирувчи ижтимоий-иқтисодий шарт-шароитларни таъминлаш зарурлиги аниқланди. Тадқиқот методолигияси Чорвачилик соҳасини инновацион ривожлантиришда фойдаланиладиган самарадорлик кўрсаткичларининг ўзаро боғлиқлиги жиҳатдан мураккаблиги билан ажралиб туради. Соҳада олинган самарадан келиб чиққан ҳолда самарадорликнинг техник-технологик, биологик, иқтисодий, ижтимоий ва экологик самарадорлик кўринишлари мавжуд[5], (1-жадвал). Чорвачилик соҳасини инноновацион ривожлантириш самарадорлик кўрсаткичлари олинган самара туридан келиб чиққан ҳолда тизимлаштирилади ва турлича харажатлар билан солиштирилади. Чорвачилик соҳасида самарадорлик турлари таркибида биологик самарадорлик алоҳида аҳамият касб этиб, чорвачиликда маҳсулдорликнинг, сарфланган озуқа ҳажмига нисбатан олинган маҳсулот ҳажмининг ошиши билан изоҳланади. Инновацион фаолиятнинг техник-технологик самарадорлиги бир шартли чорва мол ҳисобига чорвачилик маҳсулот ҳажмининг кўпайиши, фонд ва энергетик ресурлар сиғимининг камайиши билан аниқланади. Шунингдек, техник-технологик самарадорлик чорвачилик соҳасини техник-технологик қайта жиҳозлаш мақсадида амалга оширилган инновацион ишланмаларга сарфланган маблағ ҳисобига олинган маҳсулот ҳажми (қиймати)ни аниқлаш орқали ҳам ифодаланади. 4/2018 (№ 00036) www.iqtisodiyot.uz 2 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 4, июль-август, 2018 йил 1-жадвал Чорвачилик соҳасида инновацион ривожлантиришнинг самарадорлик кўрсаткичлари ва баҳолаш усуллари Самарадорлик Олинган самара Кўрсаткичлар Изоҳ кўринишлари Биологик Чорва молларин