Социальные услуги и их роль в системе экономических отношений

Аннотация

This article highlights the need to address the emerging innovative, qualitative aspects of "social services" in addition to the existing approaches to the disclosure of the concept of human capital. Аннотация: В этой статье подчеркивается необходимость рассмотрения новых инновационных, качественных аспектов «социальных услуг» в дополнение к существующим подходам к раскрытию концепции человеческого капитала. Калит сўзлар: Ижтимоий хизмат, ижтимоий неъмат, номоддий хизматлар, давлат бошқаруви. Кириш Бозор иқтисодиёти шароитида ижтимоий хизматлар – инсонларнинг таълим, соғлиқни сақлаш, маданият ва бошқа соҳалардаги ортиб бораётган эҳтиёжларини қондиришга қаратилади. Ўз навбатида, инсонларнинг турмуш тарзини яхшиланиши кўрсатилаётган ижтимоий хизматларни яхшиланишини талаб қилади. Ижтимоий хизматларни инсонлар томонидан баҳоланиши асосан уларнинг сифат хусусиятига эътибор қаратишдан бошланади. Жамият тараққиётининг ҳозирги босқичида ижтимоий хизматларни ташкил этиш давлатнинг харажатларини доимий ортишига сабаб бўлади. Бу эса, ўз навбатида, ҳозирги кенг кўламли ислоҳотларни амалга оширишда давлат маблағларидан самарали фойдаланишни тақозо этади. Кўрсатилаётган ижтимоий хизматларни ислоҳ қилиш орқалигина, давлат томонидан айни шу масалаларга йўналтирилаётган молиявий маблағларни самарали ишлатишга эришиш мумкин. Ижтимоий хизматлар кўрсатиш тизимини ислоҳ қилишда инновацион ёндашув асосида хорижий тажрибалардан мақбул фойдаланишни тақозо этади. Бу вазифаларни бажариш ижтимоий хизматларни тақдим этишни янги шакл ва усулларини ўрганишни ва амалиётга жорий этишда, уларни иқтисодий секторга киритиш учун назарий ва амалий ишланмаларни яратишни тақозо этади. Ривожланаётган бозор иқтисодиёти шароитида ижтимоий хизматларни ишлаб чиқариш ва тақдим этиш сифатини ошириш ҳамда бу тизимга давлат томонидан маблағларни йўналтиришда самарадорликка эришиш масалаларининг назарий асосларини тадқиқ этиш зарурати мазкур мавзунинг долзарблигидан далолат беради. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги “Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида”ги 4/2018 (№ 00036) www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 4, июль-август, 2018 йил ПФ-4947-сонли фармони[1] ва Вазирлар Маҳкамасининг 2016 йил 26 февралдаги 55- сон “2016-2020 йилларда хизматлар соҳасини ривожлантириш дастури тўғрисида”ги қарори[2], шунингдек, мазкур соҳага тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда мазкур тадқиқот натижалари муайян даражада хизмат қилади. Юқорида келтирилган маълумотлар асосида мазкур мавзу долзарблик касб этади. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Ижтимоий хизматлар моҳиятини тадқиқ этиш, уларнинг иқтисодий муносабатлар тизимидаги аҳамиятини хорижлик олимлар томонидан ўрганилган ва устувор йўналишлари асослаб берилган. Масалан, иқтисодчи олимлардан А. Смит[3], Ж.М. Кейнс[4], К.Р. Макконнелл[5] қатор асарларида тадқиқ этилган. Хусусан, А.Смит инсон капиталини шаклланишида меҳнат қобилиятининг бирламчи хусусиятга эга эканлигини қайд этган бўлса, Макконел иқтисодиётда ижтимоий хизматларнинг ўзига хос хусуситялари хусусида ўзининг илмий хулосаларини берган. Ижтимоий хизматларни иқтисодий категория сифатида МДҲ мамлакатлари иқтисодчи олимларидан Солодков М.В. ижтимоий хизматларни номоддий хизмат сифатида шаклланишидаги мавжуд муаммоларнинг шаклланиши ва уларни бартараф этиш имкониятларини баҳолаб берган бўлса [6], Правдин Д.И. ноишлаб чиқариш соҳасида имтиёзлар орқали рағбатлантириш механизмини ривожлантириш натижада самарадорликни таъминлаш шарт-шароитларини аниқлашга ҳаракат қилган [7], Л.И.Якобсон жамиятда ижтимоий хизматларни шакллантириш ва уларнинг иқтисодий жиҳатларига алоҳида эътибор қаратган [8]. Ўзбекистонда ижтимоий хизматларни шакллантириш ва уларни етказиб бериш билан боғлиқ масалаларнинг айрим назарий жиҳатлари профессор А. Ваҳобов бозор иқтисодиётида ижтимоий фондларнинг ривожданишини алоҳида тадқиқот объекти сифатида ўрганган. Шунингдек, пенсия тизимини ўзига хос жиҳатларини иқтисодий жиҳатдан баҳолаб берган бўлса [9], профессор Д.Рахимова ижтимоий хизматларни давлат томонидан таъминланишининг афзалликлари ва уларнинг зарурати тўғрисидаги илмий хулосаларни шакллантирган [10], А. Зиявуддинова ижтимоий хизматларни тадқиқ этиш давомида таълим хизматларининг хусусиятларига эътиборни қаратган бўлиб, унда амалга ошириладиган инвестицияларнинг устувор аҳамиятга эга эканлигини изоҳлаб ўтган [11], профессор М.Хакимова ислоҳотлар жараёнида ижтимоиий соҳанинг трансформациялашувини босқичларга ажратиб кўрсатган[12], иқтисодиёт фанлари доктори Д.Рахмонов ижтимоий соҳани молиялаштиришда бюджет маблағлари ўрнини аниқлаган ва уларни баҳолаб берган ва бюджетдан ташқари маблағлардан фойдаланиш имкониятларини аниқлаган. Натижада инсон капиталини ривожлантириш бўйича илмий таклиф ва тавсиялар берган [13], доцент Х.Дўстмухаммад ижтимоий хизматларни халқ таълими соҳасида юзага келишини ва унинг молиялаштирилишида давлат бюдж