Совершенствование скоринговой модели оценки кредитоспособности предприятий

Аннотация

This article is devoted to analysis of companies' creditworthiness and their valuation in practise. In this way, there are advantages of applying an electronic program named "Scoring model for analysis creditworthness" which is desined to integrate national and international experiences. Калит сўзлар: Кредитга лаёқатлилик, баҳолаш мезони, коэффициентлар усули, кредит риски, кредит рискини пасайтириш, перспектив таҳлил, молиявий кўрсаткичлар, номолиявий кўрсаткичлар, скоринг модели, электрон дастур. Кириш Республикамизда амалга оширилаётган ислоҳотлар миллий иқтисодиётимиз тараққиёти асосидир. Айниқса кейинги йилларда иқтисодиёт тармоқларида кенг ислоҳотларнинг амалга оширилиши келгусида барқарор ривожланишга замин яратиб бермоқда. Иқтисодиётимиз “локомотиви” бўлган банк тизимини янада такомиллаштириш бўйича қонун, қарор ва фармонларнинг қабул қилиниши ушбу соҳанинг замон билан ҳамнафас ривожланишини таъминлаб бермоқда. Жумладан, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2018 йил 23 мартда “Банк хизматлари оммабоплигини ошириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги қарорининг 6-банди “в” кичик бандида “потенциал қарз олувчининг кредитга лаёқатлилик даражасини баҳолаш ҳамда жисмоний шахсларга ва кичик тадбиркорлик субъектларига кредитлар (микроқарзлар) ажратиш муддатларини қисқартириш имконини берувчи тижорат банклари томонидан ўз скоринг моделини яратиш...1” ва уларни амалиётга жорий этиш вазифаси кўрсатиб ўтилган. Халқаро тажрибалардан кўриш мумкинки банклар фаолиятида қўлланиладиган турли кредит скоринг моделлари мижознинг кредитга лаёқатлилигини аниқ ва кенг кўламда баҳолаш имконини берадиган замонавий усуллардан биридир. Бунинг ёрдамида энг мақбул мижоз танлаб олинади ҳамда кредит рискини сезиларли пасайтиришга эришилади. Демак, кредитнинг қайтмаслиги билан боғлиқ йўқотишларни олди олинади. Кредитга лаёқатлиликни аниқ, тўлиқ ва 1 Ўзбекистон Республикаси Президенининг “Банк хизматари оммабоплигини ошириш бўйича чора-тадбирлар тўғрисида”ги 2018 йил 23 мартдаги қарори. 4/2018 (№ 00036) www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 4, июль-август, 2018 йил тезкор баҳолаш нафақат банклар учун кредит рискини пасайтириш балки, корхоналар учун кредитни қайтара олмаслик рискини қисқартиришга тайинланганлиги билан ҳам аҳамият касб этади. Таъкидлаш керакки, банклар амалиётида кредит скоринг моделидан фойдаланиш, ҳам банк учун, ҳам корхона учун кутилган самарани беради. Шунинг учун ривожланган мамлакатлар банк амалиётида энг мақбул мижозларни аниқлашда кредит скоринг модели муҳим восита бўлиб хизмат қилмоқда. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Мавзуга оид адабиётлар таҳлилига тўхталадиган бўлсак. Корхоналарнинг кредитга лаёқатлилиги таҳлили ва баҳолаш бўйича (Ендовицкий ва Бочарова, 2005), Компания ва ташкилотларнинг кредитга лаёқатлилиги таҳлили (Ендовицкий ва бошқ., 2016), Қарз олувчининг кредитга лаёқатлилигини баҳолаш (Наумченкова, 2016), Корхоналарнинг молиявий таҳлили (Лиференко, 2005), Банк иши (Абдуллаева, 2017), Банк иши (Азизов ва бошқ., 2016), Иқтисодиёт субъектлари молиявий ҳолатини таҳлили (Рахимов, 2015), Ўзбекистон Республикаси тижорат банкларида мижозларнинг кредитга лаёқатлилигини баҳолаш амалиётини такомиллаштириш (Маматов ва бошқ., 2016) илмий тадқиқотларида мавзунинг долзарблиги, назарий жиҳатлари, хориж тажрибаси, амалдаги тартиби атрофлича ёритиб берилган бўлсада, мавжуд муаммони амалий ечими берилмаган. Кичик бизнес субъектларининг кредит тўловига лаёқатлилигини баҳолаш амалиётини такомиллаштириш (Алимарданов, 2017) илмий мақоласида кредитга лаёқатлиликни баҳолашни коэффициентлар усулини, яъни 8 та коэффициентни тавсия этган. Коэффициентлар усули асосан корхонанинг молиявий жиҳатларига баҳо беради. Бунда коэффициентлар тугалланган давр кўрсаткичлари асосида кредитга лаёқатлилигини баҳолайди, аммо кредит келгуси давр учун ажратилади. Илмий мақолада эътибор қаратилиши зарур жиҳатлари: - кредитга лаёқатлилик молиявий кўрсаткичлар асосида баҳоланган, яъни 8 та коэффициент корхонани молиявий жиҳатдан тўлиқ таҳлил қилиш имконини бермайди; - кредитга лаёқатлиликни баҳолашда номолиявий кўрсаткичларга эътибор қаратилмаган; - кредитга лаёқатлиликни баҳолашда перспектив таҳлил амалга оширилмаган; - коэффициентлар усулини меъёр даражаси ва тезкор ҳисоблаш имконини берадиган такомиллаштирилган дастур ишлаб чиқилмаган. Тадқиқот методологияси Тадқиқотимиз корхонанинг кредитга лаёқатлилиги таҳлили ва уни баҳолаш амалиётини такомиллаштириш мақсадида олиб борилган бўлиб, аниқ вазифалар белгилаб олинди. Тадқиқот жараёнида амалий материалларни таққослаш, статистика ва жадваллар ёрдамида таҳлил ишлари олиб борилган, ундаги натижалар асосида аниқ хулоса ва таклифлар баён қилинган. Таҳлил ва натижалар Бозор иқтисодиёти вужудга келгандан то ҳозирги даврга қадар кредит муносабатлари узлуксиз такомиллашиб ҳамда ривожланиб келмоқда ва бу жараён келгусида янада кенг кўламда давом этиш тавсифига эга. Чунки, кредит муносабатлари иқтисодиётда кўплаб бизнес субъектлар фаолиятини бошлаши