Внешняя торговля Узбекистана и ее значение в развитии экономики

Аннотация

This article examines foreign trade in Uzbekistan and its implications for the development of the economy, the theoretical foundations of foreign trade, the stages of the globalization process in the development of international exchange and foreign trade between countries, as well as developed scientific proposals and recommendations on the prospects for increasing exports between producers fruit and vegetable products, with the main aspects of exports for the country's economy. Калит сўзлар: ташқи савдо, экспорт, импорт, ташқи иқтисодий фаолият, рақобат, экспорт фаолиятини қўллаб-қувватлаш, рухсат беришнинг соддалаштирилган тизими, электрон декларациялаш, солиқ ва божхона имтиёзлари. Кириш Бугунги кунда Ўзбекистон жаҳон ҳамжамиятида ўзининг мустақил овозига эга бўлган давлат даражасига кўтарилди ва нуфузли халқаро ташкилотларга аъзо бўлди. Дунёдаги саноати ривожланган етакчи мамлакатлар билан сиёсий-дипломатик, савдо- иқтисодий ва маданий алоқалар ўрнатиб, икки ва кўп томонлама манфаатли алоқаларни тобора ривожлантириб бормоқда. Шундай шароитда мамлакатнинг ташқи иқтисодий салоҳияти табиий ресурсларнинг мавжудлиги, ишлаб чиқариш ва илмий- техник потенциалнинг барпо этилиши, инфратузилма, ижтимоий соҳа, маҳсулот ва хизматларнинг мамлакат ташқарисига экспорт қилиниши ёки чет эл фуқароларига, фирма ва ташкилотларга, шу жумладан, мамлакат ичидаги хорижий корхоналар ва қўшма корхоналарга сотилиши билан аниқланади. Мамлакат ташқи иқтисодий салоҳиятини аниқловчи энг муҳим иқтисодий кўрсаткичлар ЯИМ ишлаб чиқариш ҳажми, шу жумладан, аҳоли жон бошига, ЯИМда товар ва хизматлар экспортининг улуши ҳамда товарлар умумий экспорти ҳажмида саноат товарлари улуши кабилар ҳисобланади. Маълумки, халқаро иқтисодий муносабатларнинг анъанавий ва энг ривожланган кўринишларидан бири ташқи савдо ҳисобланади. Жаҳон иқтисодиётида рўй бераётган 4/2018 (№ 00036) www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 4, июль-август, 2018 йил халқаро иқтисодий муносабатлар умумий ҳажмининг 75-80 %и ташқи савдонинг улушига тўғри келади. Дунёда мавжуд бўлган ҳар қандай мамлакат учун ташқи савдонинг роли каттадир. Бу борада “Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги фармонда келтирилганидек, «принципиал жиҳатдан янги маҳсулот ва технологиялар турларини чиқаришни ўзлаштириш, бунга асосан ички ва ташқи бозорларда миллий товарларнинг рақобатбардошлигини таъминлаш[1]” муҳим аҳамият касб этади. Кўпгина ривожланган ёки ривожланаётган мамлакатлар ташқи савдо алоқаларини янада кенгайтиришга алоҳида аҳамият берадилар. Чунки, ҳар қандай айирбошлашнинг аҳамияти, унинг самарадорлиги билан, шу жумладан, халқаро миқёсда ҳам келишилган битимлардан томонларнинг оладиган самараси билан белгиланади. Яъни, хоҳ товар ва хоҳ хизматлар савдоси бўлсин, айирбошлашдан олинадиган афзалликка ҳар бир қатнашувчи мамлакат эга бўлади ва натижада бутун жаҳон хўжалиги тизими ўзаро манфаатдор бўлади. Мамлакатлар ўртасидаги халқаро айирбошлаш ва халқаро савдонинг ривожланишида глобаллашувнинг аҳамияти тўғрисида гапирадиган бўлсак, мамлакатлар қадим замонлардан буён моддий ноз-неъматларни тайёр маҳсулотлар ва турли хил ресурслар кўринишида ўзаро айирбошлаб келишган, яъни бир-бирлари билан халқаро иқтисодий муносабатларга киришишган. Ўз навбатида, айирбошлашнинг ҳажми ишлаб чиқарувчи кучларнинг ривожланиш даражасига ва товар ишлаб чиқариш ҳажмининг ошишига боғлиқ бўлган. Чунки, ишлаб чиқариш ҳажмининг ўсиши, бир томондан, мамлакатлар ўртасида хўжалик алоқаларининг кенгайишига имкон яратса, икккинчи томондан, турли хил хомашёлар, материаллар ва бошқа ресурсларга бўлган талабнинг ошиб бориши айирбошлаш заруратини келтириб чиқаради. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Иқтисодий фанлар асосчиси Адам Смит меркантилизм назариясини қаттиқ танқид остига олади. У ва унинг давомчилари эркин савдо халқаро савдо иштирокчиларининг барчаси учун муҳим ва фойдалидир, аммо хўжалик юритиш жараёнларига давлатнинг фаол аралашуви мамлакат иқтисодиёти учун зарарлидир деб таъкидлашади[2]. Иқтисодчи олим Ж.Сакснинг фикрича «дунёдаги ҳар қандай давлатнинг иқтисодий муваффақияти ташқи савдода кўринади. Ҳозирги кунга қадар ҳеч бир мамлакат жаҳон иқтисодий тизимидан ажралган ҳолда соғлом иқтисодиётни ҳосил қила олгани йўқ»[3]. Халқаро савдо оқими ва унинг таркибини Эли Хекшер ва Бертил Олинлар ўз қарашларида акс эттириб, “у ёки бу давлатнинг маълум бир товарларга ихтисослашишини уларнинг ишлаб чиқариш омилларига эгалик даражасига боғлиқдир” дейилган хулосага келишган ва улар «нархларнинг ишлаб чиқариш омилларига тенглаштириш» назариясини илгари сурдилар[4]. Ягдиш Н. Бхогвоти маълум бир шароитларда экспортга йўналтирилганликнинг ошиши савдо шароитининг етарлича ёмонлашувига олиб келишлигини, натижада реал даромад пасайиши келиб чиқишлигини исбот қилди[5]. 4/2018 (№ 00036) www.iqtisodiyot.uz 2 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 4, июль-август, 2018 йил Ўзбекистон Республикасида ҳам бир қатор иқтисод