Методы прогнозирования развития отраслей экономики

Аннотация

In this paper looked through the methods of forecasting the influencing factors in the sustainable development of the branches of the economy. Analyzed the advantages and disadvantages of forecasting methods in the branches of the economy. Калит сўзлар: иқтисодиёт тармоқлари, прогнозлаш, экспоненциал текислаш усули, энг кичик квадратлар усули, ўртача нисбий хатолик, ўртача абсолют баҳолаш, регрессия тенгламаси, вақтли қаторлар. Кириш Иқтисодиёт тармоқларининг барқарор ва юқори суръатда ўсиш тенденциясини сақлаб қолиш ва уни янада мустаҳкамлаш мамлакат тараққиётининг энг муҳим омилларидан бири ҳисобланади. Иқтисодиёт тармоқларининг жадал суръатларда ривожланиши ишлаб чиқарилган маҳсулотларнинг ташқи бозордаги рақобатбардошлигини оширади, аҳолини иш билан таъминлаш имконияти яратилади, экспорт салоҳияти ошиб, импортнинг ҳажми сезиларли камайишига олиб келади. Бозор иқтисодиёти шароитида иқтисодиёт тармоқларининг юқори суръатларда ривожланишини таъминлашда истиқболдаги ривожланиш мақсади ва вазифаларини аниқлаш зарур. Иқтисодиёт тармоқлари ривожланишининг мақсад ва вазифаларини амалга оширишда, уларга таъсир қилувчи омилларни аниқлашда прогнозлаш усулларидан фойдаланиш самаралироқ ҳисобланади. Чунки прогнозлаш иқтисодиётни тартибга солиш жараёнининг яна бир босқичи ёки мамлакатни ижтимоий-иқтисодий ривожлантириш дастурини ишлаб чиқишнинг бир қисмидир. Прогнозлаш усули директив характерга эга эмас, уларнинг миқдор баҳолари асосан эҳтимоллик характерига эга, улар кўпрок даражада содир бўлган ривожланиш муаммоларини аниқлаш ва уларни ҳал этиш йўлларини излашга қаратилган. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги 4947-сонли 4/2018 (№ 00036) www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 4, июль-август, 2018 йил Фармонининг 1-иловасида келтирилган «2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегияси»да «Макроиқтисодий мутаносибликни сақлаш, қабул қилинган ўрта муддатли дастурлар асосида таркибий ва институционал ўзгаришларни чуқурлаштириш ҳисобига ялпи ички маҳсулотнинг барқарор юқори ўсиш суръатларини таъминлаш»1 вазифаси қўйилган. Ушбу вазифаларни ўз вақтида самарали амалга оширишда иқтисодиёт тармоқларининг ривожланишини прогнозлаш усулларидан фойдаланиб тармоқлар ривожланишига таъсир қилувчи омилларни аниқлаб, уларнинг оптимал ечимини топиш зарур. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Мамлакатимизда амалга оширилаётган кенг қамровли ислоҳотлар жараёнида иқтисодиёт тармоқлари ривожланишини прогнозлаш усулларининг ўзига хос хусусиятларидан келиб чиққан ҳолда алоҳида ёндашув талаб этилади. Машҳур инглиз эконометриги Д.Ф. Хендрининг фикрича, эконометрик тенгламалар тизими иқтисодий кўрсаткичларни прогнозлашнинг асосий воситаси ҳисобланади ҳамда прогнозлашдан ташқари бир қанча фойдали вазифаларни бажаради. Масалан, шундай моделлар иқтисодиётнинг амал қилишини ифодаловчи мавжуд назарий ва амалий билимларни бир-биридан ажратади, иқтисодий сиёсатдаги хатоларни аниқлаш имконини яратади ва ҳакозо [1]. Л.Ж.Тешман белгиланган вақтдаги олинган кўрсаткичлардан фойдаланиб, прогнозлаштириш ва ўзгарувчан вақтдан фойдаланиб, қилинган прогнозлаштириш натижаларининг хусусиятларини таққослаб, шундан турли хил вақт моментларидан фойдаланиб, қилинган прогнозлаштириш ҳар бир вақт моменти учун юқори аниқликка эришишга имконият яратишини таъкидлаб ўтган [2]. С. Макридакис ва М. Хибоннинг (Makridakis, Hibon, 2000) мақолаларида турли хил усулларда (24 та усул) ўтказилган бир қанча қаторлар (3000га яқин қаторлар) прогнозларининг сифати таққосланган ва таҳлил қилинган кўпгина тадқиқотларининг натижалари йиғилганлигини айтиб ўтиш жоиз. Олинган натижалар кўпгина ҳолатларда бошқа тадқиқотларнинг натижалари билан мос тушади: − қийинроқ усуллар осонроқ усулларга нисбатан ҳар доим ҳам яхши прогнозлар бера олмайди; − прогнозлар сифати бўйича моделларни тартиблаштириш, эталон учун танланган сифат тавсифларига боғлиқ; − комбинацияланган прогнозлар – комбинацияга киритилган прогнозлар сифати ўртачадан нисбатан юқори ҳамда бошқа усуллар ёрдамида олинган прогнозлардир; − турли хил моделлардан олинган прогнозлар сифати прогнозлаштириш горизонти узунлигига боғлиқ.[3] Д. Сумакос ва Ж. Герарднинг (Thomakos, Guerard, 2004) мақоласида 6 хил моделнинг прогнозлаш таркиби таҳлил қилинади. Муаллифлар ҳақиқий маълумотлар асосида турли хил моделларни тартиблаштиришдан келиб чиқиб, 1 ва 4 олдинга қадам прогнозлаштириш орқали уларнинг прогнозли таркибини тузадилар. Олинган тоифалар 1-жадвалда кўрсатилган. 1 Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги 4947-сонли Фармонининг 1-иловаси «2017- 2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегияси».Lex.uz 4/2018 (№ 00036) www.iqtisodiyot.uz 2 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 4, июль-август, 2018 йил 1-жадвал маълумотларидан комбинацияланган прогнозлаштириш усуллари 4 қадам олдинга энг аъло сифатли п