ERON TASHQI SIYOSATIDA DIN OMILI: MAFKURA YOKI REAL SIYOSAT QUROLI?

Аннотация

The article examines the role of religion as a fundamental factor in the foreign policy strategies of the Islamic Republic of Iran, analyzing how religion functions as a key instrument in shaping its external relations. It explores the ideological and practical mechanisms through which religious principles are leveraged to advance Iran's geopolitical interests, particularly within the framework of its revolutionary doctrine. Keywords: Islamic Republic of Iran, religion, foreign policy, Ayatollah Khomeini, revolution, velayat-e-faqif, Shia, Sunni. Din Eron Islom Respublikasi tashqi siyosatining asosiy omili sifatida qabul qilinishi mumkin. Eron Yaqin Sharqda hukumati ilohiyotni yuqori o‘ringa qo‘yadigan, diniy e’tiqodga asoslangan xabarlarni doimiy ravishda ishlatib turishi bilan bir qatorda yanada rag‘batlantiradigan yagona davlat sifatida o‘zining mustahkam pozitsiyasiga ega. Shuning uchun, Eron tashqi siyosatidagi dinning cheklanishlarini tahlil qilish, buning o‘rniga uni nima boshqarayotganini tushunish muhimdir. Din Eronga muhim mintaqaviy o‘yinchi bo‘lishga intilishida yordam beradigan vositalardan boshqa narsa emasligi, Eronning tashqi siyosatini muhokama qilib va diniy nutqqa qaramay, Eron tashqi siyosati o‘rniga rejim manfaatlari asosida shakllanishini ko‘rishimiz mumkin. Shuni unutmaslik kerakki, din muhim vosita bo‘lib, rejim uni chet elga jalb qilishda qanday foydalanayotganini ko‘rsatadi. Biroq din tashqi siyosatni boshqaruvchi asosiy tamoyil emas. Bundan tashqari, Eronning mintaqaviy hokimiyat maqomi uchun raqobatlashishda dinni qanday ishlatishini muhokama qilish juda muhimdir. - Ottava universiteti professori Ngee NG: “Din eng ko‘p ishlatiladigan tashqi siyosat vositasidir” deb takidlaganidek, Din xalqaro munosabatlarni qo‘llab-quvvatlay 2 45 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ oladimi? Eron Islom Respublikasi Yaqin Sharq va musulmon dunyosida alohida voqea hisoblanadi, chunki bu hukumat diniy vasiylik asosida modellashtirilgan yagona davlatdir. Aksincha, mintaqadagi boshqa hukumatlar Islom va Shariat qonunlari ta’sirida bo‘lishadi, lekin bu qonunlarga to‘liq amal qilishmaydi. 1979-yildagi inqilob xalqqa dinning mutlaqo yangi yo‘nalishini olib keldi va kundalik hayotning deyarli barcha jabhalarida hukmronlik qildi. Inqilob shuningdek, din va davlatni Eronning siyosatiga to‘liq ta’sir ko‘rsatadigan yangi usullar bilan o‘zaro ta’sir qildi. Buni albatta davlatning asosiy tashqi strategiyalarida ham ko‘rishimiz mumkin: Islom inqilobini eksport qilish va “Umm al-Qura” nazariyalari misolida yaqqol namoyon bo‘ladi. Inqilobdan keyingi diniy homiyat tomonidan davlatning kelajakdagi o‘z oldiga qo‘ygan strategiyasining asosiy mazmuni ham 6 qismdan iborat bo‘lib, ushbu asosiy jihatlarning ikkitasi dinning davlat siyosati darajasidagi mavqeini ko‘rsatib turibdi1. Eron inqilobining yetakchisi Imom Xomeyni tomonidan ishlab chiqilgan ushbu mafkura “velayat-e-faqih” nomi bilan mashhur. “Velayat-e-faqih”ning asosiy tamoyillari yo‘qolgan o‘n ikkinchi shia imomi yo‘qligida ilohiy hokimiyatga ega bo‘lgan shia islom huquqshunosi Eron xalqini yashirin imomi okkultatsiyadan qaytguniga qadar boshqaradi; degan o‘n ikki shia mafkurasiga asoslanadi. Ushbu yetakchilik ijtimoiy, siyosiy va diniy hayotni qamrab olishi kerak. Amalda, Oliy diniy Rahbar unvoni hukumat ierarxiyasidagi eng yuqori hokimiyatdir va har qanday qonunni, hukumat qarorini nazorat qilish va uning Islom diniga, shariatiga binoan bunday qarorlarni boshqarish huquqiga ega2. Inqilobdan ko‘p o‘tmay, Oyatulloh Xomeyni “inqilobni eksport qilishni” xohlagan edi, bu Eron tashqi siyosatining hozirgi kungacha bo‘lgan ta’sirchan omilidir. Livanda Hizbullohni yaratish va 1979 yildagi Yurak qo‘zg‘olonlari3 paytida Afg‘onistondagi shia jamoatiga ta’sir o‘tkazish va yangi hukumat kabi yangi Islom Respublikasining tashqi siyosatini amalga oshirish uchun 1992-yilda ko‘plab harakatlar amalga oshirildi4. Ushbu siyosiy bosqichda Eron hukumati Islom norozi odamlarni birlashtirishga qodir yagona omil va “insoniyat uchun yagona najot” deb da’vo qildi5. Islom inqilobi muvaffaqiyatli bo‘lganligi sababli, rahbariyat barcha musulmonlar Islomga rioya qilmaydigan har qanday hukumat modellariga qarshi turishlari kerak deb hisobladilar. Eron velayat-e-faqih doktrinasini bunday norozilikni yechish vositasi sifatida reklama qilishga intildi. Mintaqadagi musulmon bo‘lmagan rejimlarni ag‘darish uchun inqilobni eksport qilish endi tashqi siyosiy maqsad emas6, Eron davlatlarning mintaqadagi siyosati va xatti-harakatlariga ta’sir o‘tkazish istagini davom ettirmoqda. Eron mintaqaviy ta’sirga intilarkan, ba’zi hukumatlar va davlatlar ichidagi guruhlarga aralashish va yordam berish bo‘yicha ko‘plab siyosatlarni amalga oshirdi. Chet elda esa, ko‘pincha velayat-e faqih doktrinasi 1 Kuchkarov Temirbek. FOREIGN POLICY STRATEGY OF THE ISLAMIC REPUBLIC OF IRAN. Educational Research in Universal Sciences I