ҚАРАҚАЛПАҚ ТИЛИНДЕГИ ҚОСПА ТЕРМИНЛЕРДИҢ ӨЗГЕШЕЛИКЛЕРИ

Аннотация

In this work, we paid special attention to compound terms, which are one of the areas that occupy a large place in the lexicon of the Karakalpak language. Also, during our work, we analyzed the differences, peculiarities and types of structure of compound words and compound terms. Due to the greater complexity of compound words and compound terms from a scientific point of view, we briefly considered the issue of compound terms in connection with issues such as the nature of compound words and the study of compound words. Keywords: Lexicology, word structure, terminological system, compound words, compound terms, international words, hybrid terms, scientific and technical concept, the method of calque, adopted compound terms. ОСОБЕННОСТИ СЛОЖНЫХ ТЕРМИНОВ В КАРАКАЛПАКСКОМ ЯЗЫКЕ Аннотация. В данной работе мы уделили особое внимание сложным терминам, которые являются одним из направлений, занимающих большое место в лексиконе каракалпакского языка. Также в ходе нашей работы мы проанализировали различия, особенности и типы структуры сложных слов и сложных терминов. В связи с большей сложностью сложных слов и сложных терминов с научной точки зрения мы кратко рассмотрели вопрос сложных терминов в связи с такими вопросами, как природа сложных слов и изучение сложных слов. Ключевые слова: Лексикология, структура слова, терминологическая система, сложные слова, сложные термины, интернациональные слова, гибридные термины, научно-техническое понятие, метод калькирования, принятые сложные термины. Қарақалпақ тилиниң лексикасында илимий-техникалық түсиниклерди билдиретуғын қоспа терминлер салмақлы орынды ийелейди. Терминологияның тек өзине ғана тән болған айырым өзгешеликлерди есапқа алмағанда, қоспа терминлер улыўма әдебий тилдеги қоспа сөзлерге жақын түрде дүзиледи. Бизге белгили, улыўма лексика менен оның бир бөлеги есапланған терминологиялық лексика арасында турақлы байланыс бар, олар бәрқулла бир-бирин байытып турады. 3 86 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Қоспа сөзлер ҳәм қоспа терминлер арасында да мине усындай байланысты көриўимизге болады. Себеби қоспа терминлердиң жасалыў модельлери, типлери тилде бурыннан бар болған қоспа сөзлер тийкарында жүзеге келеди. Соның менен бирге, терминологиялық системаларда пайда болған қоспа терминлердиң арнаўлы модельлери ҳәм типлери кең қолланылады. Мәселен, интернационал сөзлер менен қарақалпақша сөзлердиң өзара қосылыўынан жасалған жаңаша гибрид терминлер типи дәслеп терминология тараўларында пайда болып, соңынан кең қолланыла баслаған. Соны айтып өтиў керек, қоспа терминлер айырым тәреплери менен қоспа сөзлерден белгили дәрежеде ажыралып турады. Мәселен, қоспа сөзлер барлық жекке сөз шақаплары шеңберинде әмел етиўи мүмкин. Қоспа терминлер болса, тийкарынан, атлық сөз шақабы шеңберинде әмел етеди, қоспа келбетликлер тек терминэлемент, яғный тек бириккен терминниң анықлаўшы компоненти сыпатында ғана қаралады. Қоспа сөзлер менен қоспа терминлердиң улыўмалық тәреплери көбирек болғанлығы ушын, биз қоспа терминлер мәселесин қоспа сөзлердиң тәбияты, қоспа сөзлердиң изертлениўи сыяқлы мәселелер менен байланыслы ҳалда қысқаша қарап шықпақшымыз. Қарақалпақ тилиндеги қоспа сөзлер 1930-жыллардан баслап дәслеп мектеп грамматикаларында үйрениле баслады. 1960-жыллардан баслап қарақалпақ тилиниң грамматикалық қурылысын изертлеўге айрықша дыққат қаратыла баслады ҳәм бул бойынша көплеген жумыслар исленди. Қарақалпақ тил билиминде қоспа сөзлер мәселесине итибар сезилерли дәрежеде күшейди, бул мәселе қарақалпақ тилиниң грамматикасында ғана емес, ал арнаўлы жумысларда да ҳәр тәреплеме изертленилмекте.1 Ҳәзирги ўақытқа дейинги изертлеўлерде қарақалпақ тилиндеги қоспа сөзлердиң тийкарғы түрлери, олардың өзгешеликлери, жасалыў усыллары ҳәм қурамы бойынша түрлери, тийкарынан, анықланды. Соған қарамастан қарақалпақ тилиндеги қоспа сөзлер ҳәзирге дейин әҳмийетли мәселелердиң бири болып киятыр. Қарақалпақ тилинде қоспа сөзлер мәселесин толық ҳәм дурыс шешиў ҳәм теориялық жақтан, ҳәм әмелий жақтан үлкен әҳмийетке ийе. Себеби, қарақалпақ тилинде қоспа сөзлер муғдары жағынан салмақлы орынды ийелейди. Әсиресе, кейинги жылларда илим ҳәм техника жетискенликлериниң турмысымызға кирип келиўи нәтийжесинде көплеп терминлер, соның ишинде қоспа терминлер улыўма әдебий тилге, аўызеки сөйлеў тилине өзлестирилип, оны байытпақта. Бирақ мине усы қоспа сөз ҳәм қоспа терминлердиң имласы нормаға түскен деп болмайды. Улыўма әдебий тилдиң өзинде қоспа сөзлердиң имласы, олардың жазылыўында тартыслар бар болыўы себепли, қоспа терминлердиң жазылыўында да ҳәр қыйлылықлар бар. Әдебий тилдеги қоспа сөзлер, олардың тәбияты, структурасы ҳәм тийкарынан, имласы мәселелерине байланыслы бир қатар жумыслар исленген болса да, қоспа сөзлер мәселеси менен тиккелей байланыслы болған қоспа терминлер мәселеси елеге шекем 1 Нәжимов А. Қарақалпақ тилиндеги жуп ҳәм тәкирар сөзлер. Нөкис, 1979; Бекбергенов А. Қарақалпақ тилинде сөзлердиң жасалыўы. Нөки