TOK QALAMCHALARIGA BIOPREPARATLARNING TURLI KONSENTRATSIYALARINING TA’SIRINI O’RGANISH

Аннотация

; Tok rizosferasidan mikroorganizmlarni ajratib olish, tanlangan bakteriyalarning fiogormon hosil qilishini aniqlash, tok qalamchalarini yetishtirishda mikrobli preparatlarning taʼsirini aniqlash, 15-20 yillik tok rivojlanishiga biologik preparat taʼsirini aniqlash, biopreparat qoʼllash orqali oʼsimlik oziqlanishi uchun optimal sharoit yaratish va shu asosda yuqori hosil yetishtirish uchun biopreparat qoʼllash meʼyorini belgilash. Kalit so’zlar; Mikrobiopreparat, mitselialzamburugʼ, “Er malhami”, “Zamin-M” va “Fitobisol” O‘zbekistonda so‘nggi yillarda intensiv bog‘ va tokzorlar barpo etish, yaroqsiz bog‘ va tokzorlarni rekonstruksiya qilish, meva va uzum ko‘chatlarini ekish va parvarishlashga katta e’tibor qaratilmoqda. Uzumning mayiz qilinadigan va vinochilik uchun mos bo‘lgan navlarini Respublikamizning turli viloyatlarida yetishtirish bo‘yicha keng islohotlar amalga oshirilmoqda. Jumladan, 2018 yil 4-oktyabrda O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 792-sonli “Innovatsion rivojlantirish va vinochilik sohasidagi loyihalarni moliyalashtirish manbalarini kengaytirishning qo‘shimcha chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori qabul qilindi. Tok ekilgan maydonlarni saqlab qolish, qalamchalari va yosh ko‘chatlarining yaxshi o‘sishi, rivojlanshi uchun bioo‘g‘itlardan foydalanish ekologik toza mahsulot yetishtirish va atrof muhitga zarar yetkazmaydigan texnologiyalardan foydalanish imkonini beradi. Hozirgi kunda bog‘dorchilikda kimyoviy o‘g‘itlarnining qisman o‘rnini bosuvchi biopreparatlardan foydalanish texnologiyalarini ishlab chiqish ustuvor masalalardan biri hisoblanadi. Tok yetishtirishda ko‘chatlarni biopreparatlar bilan ildiz ottirish va vegetatsiya davomida barglari orqali yoki suv bilan birgalikda beriladigan biopreparatlar ustida tadqiqotlarning olib borilishi ilmiy amaliy ahamiyat kasb etadi. Sogʼlom oʼsimliklar rizosferasidan ajratib olingan va kompleks foydali xususiyatga ega boʼlgan tuproq bakteriyalari va sellyulaza sintez qiluvchi mitselialzamburugʼ asosida yaratilgan. Mikrobiopreparat tarkibiga kiruvchi mikroorganizmlar bir-biri bilan mutalistik munosabatlarda rivojlanadilar va oʼzlarini oʼsish jarayonlarida oʼsimliklarni oʼsishini barqarorlashtiruvchi va ularni turli hil kasalliklardan himoya qiluvchi fiziologik faol moddalar sintez qiladilar. Mamlakatimizda yaratilgan “Er malhami”, “Zamin-M” va “Fitobisol” biopreparatlari o‘simliklarnining hosildorligini oshiruvchi, ildiz sistemasini kuchaytiruvchi va yetishtirilgan mahsulot sifatini yaxshilovchi, shuningdek pestisidlarning fitotoksik ta’sirini kamaytiruvchi xususiyatga ega. Tadqiqotlarda “Er malhami”, “Zamin-M” va “Fitobisol” biopreparatlari bilan eksport uchun yetishtiriladigan uzumning “Oqdumcha” navi qalamchalarini ildiz otishini kuzatish bo‘yicha 40 kun davomida tajribalar olib borildi (1-jadval). Bunda qalamchalarning ildiz hosil qilishi asosiy ko‘rsatkich sifatida olindi va ularning barg hosil qilishi ham kuzatildi. 1-jadval 149 RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI 7-8-MAY 2025-YIL Biopreparatlarning tok qalamchalarining ildiz hosil qilishiga ta’siri O‘sishidan Tok boshlab qalamchalarning 3 xil Taljriba Hisobga hisobga ildiz hosil qilishi namunani variantlari olish olishgacha namunalar ng Jami sanasi bo‘lgan o‘rtachasi 1 2 3 hafta,kun 11.11.22 12 kun - - - - 1. Nazorat 19.11.22 20 kun 1 - - 0,34 1,34 09.12.22 40kun 4 - - 1,34 11.11.22 12 kun 1 - - 0,34 2. Zamin-M 19.11.22 20 kun 8 1 1 3,34 6,67 09.12.22 40kun 14 4 2 6,67 11.11.22 12 kun 1 4 - 1,67 Yer 3. 19.11.22 20 kun 2 16 2 6,67 malxami 8 09.12.22 40kun 3 18 3 8 11.11.22 12 kun 1 - - 0,34 4. Fitobisol 19.11.22 20 kun 3 10 7 6,67 15,7 09.12.22 40 kun 12 22 13 15,7 Olingan natijalarimizda “Fitobisol” biopreparati ta’sirida tok qalamchalarining tez ildiz chiqarishi, qo’llab yon ildizlarli hosil bo‘lishi kuzatildi. “Zamin-M” va “Er malxami” biopreparatlari ta’sirida baquvvat yakka ildiz hosil bo‘lganligi kuzatildi, ammo qushimcha yon ildizlar hosil bo‘lmadi. Tadqiqotlarda fenologik ko‘zatishlar olib borish maqsadida vegetatsion tajribalar o‘tkazildi. Biopreparatlar ta’sirida qiyin ildiz hosil qiluvchi tok qalamchalarini yetishtirishni tezlashtirish yuqori sifatli ekologik toza mahsulotlar yetishtirish va tuproq unimdorligini saqlab qolish mumkun ekanligi kuzatildi. Chunki biopreparat o‘simlik va tuproqqa polifunksional ta’sir mexanizmlariga ega. Xulosa qilib aytganda, biopreparatlar bilan tok o‘simligi va qalamchalariga ishlov berish natijasida ularning jadallshishiga va hosildorlikning ortishiga samarali ta’sir ko‘rsatadi. Oʼsimliklarning ildiz tizimida faol koloniyalar majmuini tashkil qilishi hisobiga oʼsimliklarni ildiz tukchalarini faol rivojlanishiga va tuproq tarkibidagi tuz va boshqa moddalarning oʼzlashtirilishini kuchaytiradi. Oʼsimliklarni ildizida toʼplanadigan mikroorganizmlarni oziqlanishlari uchun asosiy manba, ildizdan ajralib chiqadigan moddalar: shakar, organik moddalar va aminokislotalar, vitaminlar hisoblanadi. Shuning uchun ham oʼsimliklarni rizosferasida doimi