Подготовка конкурентоспособных кадров в высших учебных заведениях

Аннотация

This article describes one of the priorities of Uzbekistan's socio-economic development strategy: training highly qualified personnel, competitiveness of graduates of higher education institutions, and internal and external factors affecting them. Калит сўзлар: рақобат, рақобатбардош, рақобатбардош битирувчи, меҳнат бозори, меҳнат муносабатлари, интеллектуал салоҳият, инновация, инвестицион фаоллик. Кириш Ўзбекистон Республикаси Президентининг таклифи билан 2018 йилга юртимизда “Фаол тадбиркорлик, инновацион ғоялар ва технологияларни қўллаб- қувватлаш йили” деб ном берилди. Бу албатта бежизга эмас. Чунки, ҳозирги ривожланиб бораётган глобаллашув даврида янги ғоя, инновациясиз рақобатбардошликни таъминлаш мушкулдир. Шунингдек Президентимиз томонидан биринчи марта мамлакатимиз парламенти – Олий Мажлисга тақдим этган мурожаатномасида шундай фикрлар келтирилган – “ Инновация – бу келажак дегани. Биз буюк келажагимизни барпо этишни бугундан бошлайдиган бўлсак, уни айнан инновацион ғоялар, инновацион ёндашув асосида бошлашимиз керак”. Ўзбекистон сиёсий, иқтисодий, ижтимоий, қолаверса, барча соҳаларда тубдан янгиланиш, инновацион ривожланиш йўлига ўтаётган экан, биринчи навбатда таълим тизимини тубдан ислоҳ қилиниши, таълим сифатини оширишга қаратилган изчил чора-тадбирларни белгилаб олиниши ва қабул қилинаётган йўл хариталарининг реал амалиётда ижросини таъминлаш мақсадга мувофиқдир. Мурожаатномада Президент, Ўзбекистон илм-фан, интеллектуал салоҳият соҳасида, замонавий кадрлар, юксак технологиялар борасида дунё миқёсида рақобатбардош бўлиши ягона мақсадимиз эканлигини алоҳида таъкидлаб ўтди. Дарҳақиқат, “Инновация – келажак дегани” экан, рақобатбардош келажагимизни барпо этиш учун, инновацион ғоя ва ташаббуслар ижодкорлари бўлмиш ёш, 6/2018 (№ 00038) www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 6, ноябрь-декабрь, 2018 йил интелектуал салоҳияти юқори, асосан ҳар томонлама рақобатбардош авлодни тарбиялаш эътиборимиз марказида бўлиши лозим. Шундай экан, “рақобат”, “рақобатбардошлик” тушунчаси ўзи нима?, “битирувчилар рақобатбардошлиги” ва унинг қатор хусусиятлари ҳамда унга таъсир этувчи омиллар хусусидаги саволларга ойдинлик киритиш, битирувчиларнинг меҳнат бозоридаги рақобатбардошлигини таъминлашнинг амалий ва стратегик ҳолатини тадқиқ этиш, чуқур илмий изланишларни олиб бориш мақсадга мувофиқ деб ҳисоблаймиз. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Асли иқтисодий тушунча бўлган рақобат тушунчаси ҳақида кўпқиррали тасаввурлар мавжуд бўлиб, мазкур тушунчани турлича талқин этиш ҳоллари учрайди. “Рақобат” сўзи араб тилидан келиб чиққан сўз ҳисобланиб, унинг луғавий таржимаси “назорат, кузатиш” маъноларини англатади. Ўзбек тилининг изоҳли луғатида мазкур сўзга, иқтисодий маънода мустақил товар ишлаб чиқарувчи(корхона)лар ўртасида товарларни қулай шароитда ишлаб чиқариш ва яхши фойда келтирадиган нархда сотиш, умуман, иқтисодиётда, ўз мавқеини мустаҳкамлаш учун кураш, деб таъриф берилган [2]. “Рақобат” атамаси рус тилида “конкуренция”, инлиз тилида “соmpetition”, немис тилида “wettbewerb” шаклида учрайди. Бу атамаларнинг барчаси лотин тилида “concurrentia” – тўқнашув сўзидан келиб чиққан. Умумий маънода рақобат муайян бир муҳитда шахслар, гуруҳлар, ташкилотларнинг нисбатан яхшироқ натижаларга эришиш учун ўзаро мусобақалашувини англатади [3]. Рақобат бозор иқтисодиётининг асосий механизми бўлиб, у компанияларнинг ўз товарлари ва хизматларини истеъмолчиларга энг қулай шартларда таклиф қилишларини рағбатлантиради [4]. Иқтисодчи олимлар К.Холиқов ва Р.Дўсановларнинг фикрича, рақобат— иқтисодий фаолият иштирокчиларининг ўз эҳтиёж ва манфаатларини максимал қондириш, яхши даромад олиш, бозорда ўз мавқеини мустаҳкамлаш, имкониятларини намоён этиш ҳамда имиджга эга бўлиш учун курашдан иборат жараёндир [5]. Н.Бекнозовнинг таъкидлашича эса, рақобат – бозор субъектлари иқтисодий манфаатларининг тўқнашишидан иборат бўлиб, улар ўртасидаги юқори фойда ва кўпроқ нафликка эга бўлиш учун курашни англатади [6]. Рақобат - хўжалик юритувчи субъектларнинг (рақобатчиларнинг) мусобақалашуви бўлиб, бунда уларнинг мустақил ҳаракатлари улардан ҳар бирининг товар ёки молия бозоридаги товар муомаласининг умумий шарт-шароитларига бир томонлама тартибда таъсир кўрсатиш имкониятини истисно этади ёки чеклайди [7]. Том маънода рақобат бозор қатнашчилари ўртасидаги ўзаро кураш демакдир. Рақобат хўжалик юритувчи субъектлар (ишлаб чиқарувчи, хизмат кўрсатувчи, иш бажарувчи)ни олға интилтирувчи куч, бозордаги товарлар, ишлар ва хизматларнинг сифатига ҳамда нархига бевосита таъсир кўрсатувчи механизм ҳисобланиб, у мустақил ҳаракат қилишни талаб қилади, лекин бошқаларнинг рақобатбардош босимига асосланади. 6/2018 (№ 00038) www.iqtisodiyot.uz 2 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 6, ноябрь-декабрь, 2018 йил “Рақобатбардошлик” тушунчаси мазмунан “рақобат” тушунчасидан келиб чиқиб, ижтимоий-иқтисодий ривожланишнинг бугунги босқичида муҳим омиллардан бирига айланди. Маълумотлар ўрганилганда, таҳли