Критерии оценки эффективности суверенных фондов

Аннотация

Ушбу мақолада суверен фондлар фаолият самарадорлигини баҳолаш мезонлари ўрганилган. Шунингдек, ҳар бир таклиф этилган мезон таркибида у ёки бу мезоннинг бажарилиш даражасини объектив баҳолайдиган комплекс кўрсаткичлар ўрганилган ва таҳлил қилинган. Аннотация: В этой статье рассматриваются критерии оценки эффективности суверенных фондов. Кроме того, в каждом предлагаемом критерии изучен и проанализирован набор комплексных показателей, которые оценивают степень выполнения каждого критерия. Abstracat: This article discusses the criteria for evaluating the effectiveness of sovereign funds. In addition, each proposed criterion examined and analyzed a set of complex indicators that assess the degree to which each criterion is met. Калит сўзлар: суверен фонд, барқарорлаштириш фонди, тараққиёт фонди, жамғарма фонди, пенсия заҳира фонди, самарадорлик, натижадорлик, инвестициялар, иқтисодий самарадорлик, инвестиция лойиҳалари, дисконт ставка, соф жорий қиймат. Кириш Халқаро амалиётда йирик инфратузилма лойиҳаларини амалга ошириш, замонавий юқори технологияли ишлаб чиқариш объектларини барпо этиш мақсадида иқтисодиётни жадал ривожлантириш, чет эл инвестицияларини фаол жалб қилиш борасида суверен фондлар ўз маблағлари билан инвестицион ва инновацион жараёнларни фаоллаштирувчи кучга айланган. Республикамизда ҳам Фзбекистон Республикаси Президентининг 2006 йил 11 майда 3751-сонли қарори билан иқтисодиётнинг етакчи, энг аввало базавий тармоқларини модернизациялаш ва техникавий қайта қуроллантириш бўйича лойиҳаларнинг амалга оширилишини таъминлаш, шунингдек мамлакатни муттасил, барқарор ва мутаносиб равишда ижтимоий-иқтисодий ривожлантиришга эришиш ҳамда самарали таркибий ва инвестициявий сиёсатни амалга ошириш мақсадида ташкил этилган Фзбекистон Республикаси Тикланиш ва тараққиёт жамғармаси иқтисодиётга киритиладиган инвестицияларни кўпайишига ва мамлакатнинг инновацион тараққиётига ўзининг катта ҳиссасини қўшиб келмоқда. Жамғарма устав капитали бугунги кунда 18 млрд. АҚШ долларидан ортиқ бўлиб, бир вақтда жаҳондаги энг йирик суверен фондларининг активлари 1,0 трлн. АҚШ долларидан кўп.[1] Айрим мамлакатларда бир эмас, бир нечта суверен фондлар ташкил этилганлиги ва давлат маблағлари қадрини йўқотмаслиги учун жаҳон бозорида бир қатор инвестицион операцияларни амалга оширишиб келмоқда. Тикланиш ва тараққиёт жамғармаси томонидан Президент қарорлари билан ижтимоий-иқтисодий тараққиётни таъминлаш мақсадида 2018 йилнинг 3 ойи давомида 400 млн АҚШ доллари миқдоридаги маблағлар йўналтирилган.[2] 6/2018 (№ 00038) www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 6, ноябрь-декабрь, 2018 йил Иқтисодиётнинг етакчи, энг аввало базавий тармоқларини модернизациялаш ва техникавий қайта қуроллантириш бўйича лойиҳаларнинг амалга оширилишини таъминлаш, шунингдек мамлакатни муттасил, барқарор ва мутаносиб равишда ижтимоий-иқтисодий ривожлантиришга эришиш ҳамда самарали таркибий ва инвестициявий сиёсатни амалга ошириш асосий мақсади қилиб белгиланган Тикланиш ва тараққиёт жамғармаси (кейинги ўринларда фонд деб атаймиз) фаолият самарадорлигига, энг аввало, мавжуд ресурслардан нооқилона фойдаланиш, инвестиция дастурига киритилган лойиҳаларнинг иқтисодий жиҳатдан мақсадга мувофиқлиги ва рентабеллиги юзаки ўрганилганлиги билан боғлиқ қатор камчиликлар салбий таъсир кўрсатмоқда. Фонд молиявий маблағларидан фойдаланишнинг ва чет эл инвестицияларни жалб этишнинг реал имкониятларини инобатга олган ҳолда иқтисодиёт тармоқлари ва ҳудудларни узоқ муддатли ривожлантириш концепцияси мавжуд эмас. Бунинг оқибатида иқтисодий жиҳатдан истиқболли бўлмаган лойиҳаларни ташаббус қилиш, фонд молиявий маблағларни самарасиз сарфлаш ҳолатлари мавжуд бўлиб, бу охир- оқибатда, умуман, мамлакатнинг инвестициявий жозибадорлигини пасайтиришга олиб келади. Мазкур ҳолатлар инвестиция дастурларини шакллантириш тартиби, уни молиялаштириш механизмларини тубдан қайта кўриб чиқишни, амалга оширишга таклиф этилган лойиҳаларни танлаб олишнинг шаффофлиги ва самарадорлигини оширишни талаб қилади. Шундан келиб чиққан ҳолда фонднинг фаолият самарадорлигини баҳолаш долзарб масалалардан бири ҳисобланади. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Харажатлар ва уларнинг натижалари эътиборга олинишига қараб, иқтисодий, ижтимоий-иқтисодий, институционал, ижтимоий ва экологик самарадорлик ҳақида гапириш мумкин бўлади. Бироқ бундай тушунчалар ўртасидаги фарқ тобора йўқолиб бормоқда. Россиялик таниқли неоинституционал йўналиш вакилларидан О.С.Сухарев самарадорликнинг тижорат, бюджет ва ижтимоий турларини алоҳида ажратиб кўрсатади [3]. Тижорат самарадорлиги - у ёки бу дастур ёки лойиҳанинг молиявий харажатларни қоплашни ифодаласа, бюджет самарадорлиги – қўйилган мақсадни амалга ошириш учун бюджет даромадлари харажатларидан юқори бўлишини ифодалайди. Ижтимоий самарадорлик эса – жамиятнинг қўйган ижтимоий мақсадлари ва манфаатларини қондириш учун ижтимоий неъматлар яратишнинг унумдорлигини ифодалайди. А.Васин таъкидлашича самарадорлик фонд бошқаруви натижасида қай дараж