SUV KELTIRISH KANALLARINING GIDRAVLIK REJIMINI O‘ZGARISH SABABLARI.

Аннотация

Ushbu maqolada suv olib kelish kanallarining gidravlik rejimlari va ularga ta’sir etuvchi omillar tahlil qilingan. Suv keltirish kanallarining gidravlik rejimiga ta’sir etuvchi omil sifatida muallaq va o‘zan tubi oqiziqlari ko‘rilgan. Bunda oqiziqlarning miqdori, yiriklik darajasi va oqimning tashuvchanlik qobiliyati tahlil qilingan. Oqiziqlarning kanal trassasi bo‘ylab cho‘kishi natijasida, kanalning gidravlik parametrlari o‘zgarishi kanal gidravlik rejimiga ta’sir qilishi haqida fikrlar bayon etilgan. Kirish. Suv oqimining gidravlik rejimi - bu suv oqimining quvur yoki ochiq suv yo‘lida qanday harakatlanishini ifodalovchi holatdir [1;9;13]. Bu rejimlar suvning tezligi, chuqurligi, bosimi va oqim sirtining xatti-harakatiga qarab belgilanadi. Adabiyotlar tahlili shuni shuni ko‘rsatadiki, ochiq suv yo‘llarida oqim quyidagi rejimlarda bo‘lishi mumkin: Yassi (barqaror) oqim - oqim tezligi, chuqurligi va boshqa parametrlar o‘zgarishsiz qoladi. Masalan, kanalning bir xil qismida doimiy darajadagi oqim. Beqaror (noaniq) oqim - vaqt davomida yoki masofaga qarab tezlik va chuqurlik o‘zgaradi. Masalan, toshqin vaqtida daryoda suv sathi oshishi. https://scientific-jl.com/luch/ 1 3 8 Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025 Tinch (subkritik) oqim - tezlik kichik, chuqurlik katta. Gravitatsiya kuchi inersiyadan katta. Frud soni Fr 1. Kritik oqim - Frud soni Fr=1. Oqim tinchdan tezga o‘tish holatidadir. Kanallarda suv oqimi asosan “Tinch” (subkritik) gidravlik rejimda bo‘ladi [1;9]. Ko‘pchilik sun’iy kanallar sekin oqim uchun loyihalashtiriladi. Gravitatsiya kuchi oqimga turtki beradi, lekin kanalning yotqizilishi juda kichik bo‘ladi. Bu holatda suv chuqur, lekin tezligi past bo‘ladi ya‘ni, Frud soni Fr 1 (superkritik) kanallarda 3. Kritik O‘rtacha O‘rtacha = 1 O‘tish nuqtalarida Asosiy qism. Ko‘pgina sug‘orish kanallari daryolardan suvni oladi. Daryodagi suvning tarkibida tog‘ jinslarining parchalanishi va tuproqning eroziyasi, organik birikmalarning turli shakllari natijasida hosil bo‘ladigan va suv oqimi bilan olib kelinadigan qattiq zarralarga cho‘kindilar deyiladi [9;14]. Oqim bilan cho‘kindilarni olib kelish jarayoni chuqur o‘rganish ko‘p bilim va turli omillarni hisobga olishni talab qiladi, bunday omillar orasida cho‘kindilarning xususiyatlari, jumladan ularning diametrlari va gidravlik yirikligi katta ahamiyat kasb etadi. Muammoni yechishda eski nazariy yondashuvning nomukammalligi va qiyinligi va hisoblash amaliyotining kerakligi, daryo va kanallarda cho‘kindilar https://scientific-jl.com/luch/ 1 3 9 Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025 sarfi bo‘yicha mavjud dala ma’lumotlarini umumlashtirish asosida empirik usullar yordamida oqimning tashish qobiliyatini o‘rganish uchun kerakli impulsni yaratib berdi. Ushbu yo‘nalishning rivojlanish tarixini taxlil qilib, shuni ta’kidlash kerakki, eksperimental ma’lumotlarning yig‘ilishi va ularni doimiy chuqur taxlil qilish, oqimning tashish qobiliyatini xisoblash bo‘yicha empirik bog‘liqliklarni yanada yaxshilaydi va takomillashtiradi. Cho‘kindilar tashilishini xisoblash bo‘yicha dastlabki bog‘liqliklar avval yorqin ifodalangan “rejimli” xarakterga ega bo‘lgan va nishablik, chuqurlik, tezlik kabi tavsiflar orqali oqim bilan tashiladigan loyiqalikning kattaligini aniqlagan. Ushbu formulalar faqatgina tajriba o‘tkazib natija olingan kanal va daryolardagina ijobiy natija berdi [11]. Ular orasida V.V.Poslavskiy formulalari nisbatan keng tarqalgan: 𝜌 = 𝛹𝑅i (1) 𝑇 𝜌 – oqimning tashish qobiliyati; T R – gidravlik radius; i – nishablik; ψ – (17 ... 24) * 103 oraliqdagi qiymatga ega koeffitsient. Cho‘kindilar tashilishini o‘rganishning empirik yo‘nalishi rivojlanishidagi keyingi bosqich sifatida gidravlik yiriklik kattaligi orqali ifodalanadigan, oqim bilan tashiladigan loyiqalikning fraksion tarkibini hisobga olish kirib keldi. Ushbu yo‘nalishdagi birinchi bog‘liqliklardan biri O.G.Xorst tomonidan taklif etilgan va u quyidagi ko‘rinishga ega: 𝑅𝜈𝑖 𝜌 = 40 (2) 𝑇 𝑊 Bu yerda: V – oqimning tezligi; W – cho‘kindilar tarkibining o‘rtacha gidravlik yirikligi. 0 https://scientific-jl.com/luch/ 1 4 0 Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025 Ye.A.Zamarin formulalari oqimning harakatlanish xususiyatiga turli diapozondagi yiriklikliklarning ta’sirini baxolash imkonini yaratdi [12]. 0,002≤ W 0 ≤0,008 m/s uchun Ye.A.Zamarin formulasi quyidagi ko‘rinishga ega bo‘ladi: 𝜈 3 𝜌 = 0,022( )2√𝑅𝑖 (3) 𝑊 0,004≤ W ≤0,002 m/s gidravlik yiriklik uchun esa quyidagicha bo‘ladi: 0 Turbulentlik qiymatini cho‘kindi tashish jarayonida asosiy omil sifatida e’tirof etish cho‘kindi tashish muammosini yechishning em