OILA INSTITUTI – BOLANING IJTIMOIY RIVOJLANISHIDA MUHIM OMILDIR

Аннотация

Mazkur maqolada bolaning ijtimoiylashuvida oila institutining o’rni va ahamiyati tahlil qilingan. Shuningdek, oilada bola tarbiyasidagi uslublar, uning shaxs rivojlanishiga ta’siri tahlil qilingan. Muallif tomonidan bolaning ijtimoiy rivojlanishida ta'lim muassasasi va oilaning o'zaro hamkorligiga oid taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan. Kalit so’zlar: oila, ijtimoiylashuv, tarbiya, ta’lim, rivojlanish, hamkorlik, individuallashtirish, integratsiya. Annotation: This article analyzes the role and importance of the family institution in the socialization of the child. Also, methods of raising children in the family and their influence on personality development were analyzed. The author has developed proposals and recommendations regarding the mutual cooperation of the educational institution and the family in the social development of the child. Key words: family, socialization, upbringing, education, development, cooperation, individualization, integration. Xalqimizda “Qush uyasida ko‘rganini qiladi” degan naql bejizga aytilmagan. Har bir ota-ona o‘z farzandi uchun ko‘zgudir. Ularning muomala va munosabati, o‘zini tutishi farzandiga bo‘lgan e’tibori alohida ahamiyatga ega. Buyuk mutafakkir shoirimiz Alisher Navoiy farzand tarbiyasi xususida shunday deydi: “Yosh bolaga nisbatan eng zarur ish bilki, uni kichkinaligidan parvarish qilishdir. Qatrani sadaf tarbiya qilgani uchun odamlarning boshiga chiqib sharaf topdi. Tarbiyaning yana biri bo’laga ilm-u adab o‘rgatish uchun muallim chaqirishdir. https://scientific-jl.com/luch/ 1 8 7 Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025 O‘g‘ling bilimsizligicha qolib ketsa, ajab kamchilik bo‘ladi. Unga sening shafqat qilishing foydalidir, lekin buning ortiqchasi zarardir”. Hozirgi vaqtda oldimizda turgan dolzarb vazifa – Yangi O’zbekistonning sog’lom avlodini milliy ruhda tarbiyalash va barkamol avlodni shakllantirishdan iborat. Ana shu sog’lom avlodni tarbiyalash esa “oila” deb atalmish muqaddas dargohdan boshlanadi. Davlatimizning har tomonlama rivoji, muvaffaqiyati ham juda ko’p jihatdan oilaning qay darajada shakllanganligiga bog’liq. Oila – insoniyat tarixining hamma davrlarida jamiyatning negizi bo’lib hisoblanadi. O’zbekistonliklar uchun oila yuksak qadriyat bo’lib, mana necha yuzlab asrlar davomida e’zozlanib kelinmoqda. Oila-bu bola ijtimoiy me'yorlar, xulq-atvor qoidalari va qadriyatlari to'g'risida asosiy g'oyalarni oladigan joy. Muayyan yoshga qadar bola uchun ko'nikma va bilimlarni olishning yagona manbai hisoblanadi. Bolalarning axloqiy tarbiyasi rostgo'ylik, halollik, hamdardlik, sezgirlik, o'zaro yordamga tayyorlik, intizom, xushmuomalalik, o'zini tuta bilish va kamtarlik kabi hayotiy fazilatlarni rivojlantirishga yordam beradi. Bundan tashqari, u bolada fe'l-atvorning salbiy jihatlariga nisbatan murosasizlik hissini tarbiyalaydi, bu esa bolani jamiyatning to'la huquqli a'zosiga aylantiradi, uning qoidalari bo'yicha yashashga va umume'tirof etilgan qadriyatlarni anglashga o’rgatadi. Oilada bolaning ijtimoiylashuvining bir necha bosqichlari mavjud: • Birlamchi (yoki moslashish). Qoida tariqasida, u hayotning birinchi oylaridan boshlab o'smirlik davriga qadar davom etadi. Bu vaqtda bola barcha ma'lumotlarni o'rganadi va tanqidiy baholashsiz tajribaga ega bo'ladi. U sodir bo'layotgan hodisalarga moslashadi va taqlid qiladi. Individuallashtirish bosqichi. Bolada umumiy fonda o'zini shaxs sifatida ajratib ko'rsatish istagi bor. Belgilangan ijtimoiy me'yorlarga tanqidiy munosabat shakllanadi. Shaxsning individualligi rivojlanadi, ammo bu davrda dunyoqarash hali mustahkamlangan bo’lmaydi. https://scientific-jl.com/luch/ 1 8 8 Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025 Integratsiya bosqichi. Jamiyatning bir qismi bo'lish istagi paydo bo'ladi, shu bilan birga, agar shaxsning xususiyatlari jamiyatning umumiy qabul qilingan me'yorlariga zid bo'lmasa, bunday integratsiya muammosiz sodir bo'ladi. Bolaning ijtimoiy rivojlanishini ta'lim muassasasi va oilaning to'liq o'zaro hamkorligisiz tasavvur qilib bo'lmaydi. Bunda bosh vazifa oilaning tarbiyaviy salohiyatini oshirishdan iborat. U bir nechta tarkibiy qismlardan iborat: • Biologik (irsiy omillar ta'sirida shakllangan ruhiy holat). Iqtisodiy (ota-onalarning daromadlari darajasi, ko'chmas mulkka egalik qilish, avtomobil va boshqalar). • Psixologik (oiladagi munosabatlar shakli, ota-onalar qanday funksiyalarni bajarishi, ularning pedagogik qobiliyatlari bormi va hokazo). Ijtimoiy (ota-onalarning ijtimoiy mavqei, ularning muayyan etnik guruhga mansubligi, ma'lumot va kasb-hunar darajasi, madaniy rivojlanish darajasi). Shunga ko'ra, oilaning tarbiyaviy salohiyati uning qanday oila ekanligini aniqlaydigan muayyan omillar ro'yxati belgilaydi. Bu omillarning barchasi u yoki bu darajada oilada bolaning shaxsini tarbiyalash va kompleks rivojlanishiga ta'sir qiladi. Oila - bu bola uchun u mavjud bo'lgan, faoliyat yuritadigan, ba'zi kashfiyotlar qiladigan, turli his-tuyg'ularni, shu jumladan hamdardlikni his qilishni o'rganadigan butun dunyo. Bu yerda u o