INTEGRATIV YONDASHUV ASOSIDA TALABALARDA EKOLOGIK KOMPETENTLIKNI RIVOJLANTIRISH MUAMMOLARI

Аннотация

In the rapidly changing realities of the modern world, when the usual value norms can no longer be a guide to life, a person can find his own path in life only if he has a special value attitude towards life. A technical higher educational institution (HEI) becomes a social institution that offers students not only a certain amount of knowledge, but also gives them the initial impetus for self-development, as a result of which a person searches for and discovers the meaning of his life. Keywords: biological education, environmental safety, biotechnology, modified organisms, research, intrauterine, ecology, environmental protection. So‘nggi o‘n yilliklarda jamiyat oldida turgan muammolar, davlat iqtisodiyotining bilim va shaxs salohiyatiga e’tibor qaratilishi ta’limning shaxs va jamiyat hayoti, faoliyati va rivojlanishi xavfsizligini ta’minlashdagi rolini tushunishga olib keldi. Hayot xavfsizligi - bu organizmga zarar etkazishi mumkin bo‘lgan salbiy ta’sirlardan himoyalanish holati. Xavfsizlik nazariyasida hayot xavfsizligi deganda “moddiy dunyo va inson jamiyatining inson organizmiga, barcha turdagi o‘simlik va hayvonot dunyosiga zarar etkazishi mumkin bo‘lgan har xil turdagi salbiy ta’sirlardan himoyalanish holati” tushuniladi [5, 48-b]. Shunday qilib, xavfsizlik ob’ekti tabiat, jamiyat va insoniyatdir. Jamiyatning inqirozli rivojlanishi sharoitida hayotni va uning namoyon bo‘lish shakllarining xilma-xilligini o‘rganishga qaratilgan an’anaviy biologik 404 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 ta’limning holati, mazmuni, maqsadi, bizning fikrimizcha, o‘zgarishi kerak [10]. Biologiya fanining jamiyat taraqqiyotiga qo‘shgan hissasi tahlili buni tasdiqlaydi. Hozirgi vaqtda umumiy hayot xavfsizligining zaiflashuvi, salomatlikni saqlash madaniyatini shakllantirish zarurati mavjud. So‘nggi o‘n yilliklardagi misli ko‘rilmagan biologik kashfiyotlar (transgen o‘simliklar olish, organizmlarni klonlash, inson genomini dekodlash, o‘zak hujayralarni tibbiyotda qo‘llash va boshqalar) tabiat haqidagi tasavvurlarimizni o‘zgartirib, nafaqat ularning chegaralarini, balki ularni kutilmagan yo‘nalishlarga ham yo‘naltirmoqda. Bu kashfiyotlar, bir tomondan, sivilizasiyani hayotning sifat jihatidan yangi darajasiga olib chiqishi mumkin, ikkinchi tomondan, ular turli xil oqibatlarning to‘liq oldindan aytib bo‘lmaydiganligi va ularning namoyon bo‘lishining uzoqligi tufayli halokatli xavf tug‘diradi. V.V.Kuznesovning fikriga ko‘ra, ekologik xavfsizlikni faol ta’minlamasdan genetik muhandislik rivojlanishi, masalan, tormozsiz avtopoygalar bilan taqqoslanadi [142]. Biotexnologiya yutuqlarining ko‘lami, rivojlanish sur’ati va tarqalishi quyidagi raqamlardan dalolat beradi: 1995 yilda transgen o‘simliklar etishtirishdan olingan daromad 75 million AQSh dollarini, 1998 yilda 1,5 milliard dollarni tashkil etgan bo‘lsa, 2010 yilda esa 25 milliardga etgan [5, 95-b]. Afsuski, hatto barcha ekologlar ham ekologik bilimlarning sifat jihatidan yangi darajasi biz uchun ochilgani insoniyat oldidagi o‘ziga xos sinov, uning etuklik sinovi ekanligini bir ovozdan qabul qilmaydi. Olimlar orasida genetik modifikasiyalangan organizmlarni (GMO) oziq-ovqat mahsulotlari sifatida keng qo‘llash imkoniyati bo‘yicha ularning xavfsizligi to‘g‘risidagi qarama-qarshi ma’lumotlar tufayli konsensus mavjud emas. Shu bilan birga, G.G.Onishchenkoning 2008 yil uchun ma’lumotlariga ko‘ra, yaqinda tekshirilgan oziq-ovqat namunalarining 11,9 foizi GMO komponentlarini o‘z ichiga olgan va import qilingan mahsulotlarning 47,8 foizi ishlab chiqarilgan mahsulotlarning 36,4 foizi kerakli markaga ega emas. Ko‘rinib turibdiki, yaqin yillarda tibbiyotda yutuq – prinsipial yangi texnologiyalar paydo bo‘lishini kutish mumkin. Biroq, ushbu sohalardagi kashfiyotlarni amaliy qo‘llash istiqbollari to‘g‘risida, ayniqsa, mavjud bio xilma- xillikning o‘zgarishiga olib keladigan genom manipulyasiyasi haqida gap ketganda, faqat tibbiy eksperimentalistlar va biotexnologlarning fikriga tayanmaslik kerak. 405 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 Ushbu tajribalarga qanday qaramang, ularni e’tiborsiz qoldirib bo‘lmaydi, chunki ilmiy tadqiqotlarning rivojlanishini to‘xtatib bo‘lmaydi. Shu munosabat bilan, U.Maturana ilmiy etikaga rioya qilish haqida gapirish kerakligini ta’kidlaydi: birorta ham ilmiy ish undan kelib chiqadigan axloqiy qadriyatlarni e’tirof etmasdan amalga oshirilmasligi kerak [11, 139-b]. Bizningcha, me’yoriy-huquqiy hujjatlar tizimi asosida ilmiy kashfiyotlar amalga oshirilishi ustidan davlat nazoratini ham unutmaslik kerak. Bu talab, ehtimol, muddatidan oldin keng tarqalgan ildiz hujayralari bilan biologik va tibbiy manipulyasiyalarga ham tegishlidir [8]. Bunday qarorlarni qabul qilish uchun inson ma’rifatli, ya’ni tegishli bilimga ega bo‘lishi kerak. Qishloq xo‘jal