KÓZI ÁZZI OQIWSHILARDI XALIQ DÓRETPELERI ZAMANAGÓY SISTEMADA TARBIYALAWDIŃ RUWXIY ÁHMIYETI

Аннотация

The article discusses how the folk art of the Karakalpaks reflects the history, social status and history of the people, and how this heritage, preserved among the people, is the national cultural heritage of the people and has spiritual and educational value for visually impaired students. Key words: Motherl The spiritual importance of educating visually impaired students in a modern system of folk artand, Motherland, upbringing, nationality, spirituality, historical significance, harmoniously developed generation, historians, folklore, musical diary. Xalıq xalıq qosıqlar mazmunında millettiń ishki jaǵdayı, keshınmeleri, ruwhiyati, ruwhiy dúnyası, oy pikirleri, maqset hám oyları hámde quwanıshları menen baylanısli pikirler jıyını. Jánede bul jámiyettegi belgili siyasiy, xuquqiy, ádeplilik, dıniy, kórkem, filosofiyalıq, ilimiy kóz qaraslar, pikirler hám ideyalar toplami desek de boladı. Yaǵniy, pútkil bir barlıqtıń jámiyet turmısınıń ruwhıy-siyasiy sawlesi, onıń insan sanasına tásir etıwi, insan tárepinen aqlanıp pútkil dizimge keltirilıwi hámde bul dizimdıń ámeliy jumıs sharayıtında teoriyalıq hámde ruwhiy tirek bolıp xızmet etedi. Turkiy xalıqlarda xalıq qosıqlardı jazıp alıw boyınsha dáslepki tájıriybeler XI аsirden baslap kózge taslanadı. XVIII - XIX аsir baslarında xalıq qosıqlarına bolǵan itibar kúsheydi. Olardı jiynaw hám toplaw hám baspadan shıǵarıw rawajlandı. XX аsirdıń 20-jılları 2yarımından baslap tabıslar qolǵa kiritıldi. 1 59 9 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Qısqa dawir ishınde “Аlpamıs”, “Yusıp menen Ahmed”, “Аlibek menen Bolibek”, “Rustam”, “Góróǵlınıń tuwilıwi”, “Yusip Ahmed”, “Аwezxan”, “Edige”, “Ahmaq padsha”, “Ğarip-Ashıq” sıyaqlı ulken shıǵarmalar hám dástanlar jazıp alındı. Qaraqalpaq milliy qosıqlarınıń ilimpaz N.Nikolayev, S.Tolstov, Q.Ayımbetov ham T.Adambaevalar xalıq arasından jiynap qaraqalpaq fol’klor shıǵarmasın jratdılar. Folklordıń tiykarǵi ózgesheligi dóretiwshı process-dóretiwshılik hám atqarıwshılıq barısın awızekiligi hám jámáá xarakterıne iye. Onıń dástúriy, ózgerıwshı, kóp túrlilik, ulıwmalıq, ananimlıq sıyaqlı belgileri fol’klorǵa say áne sol dóretiwshı processdıń bas ózgesheligi aylanasında kórınedi. Milliy shıǵarmalar kópshılik tárepinen awladlardan-awladlarǵa baylanıslıliǵinda poetikalıq elementleri, dástúriy usıl quralları tiykarında júzege keledi. Ol belgili yesitıwshıler toparına mólsherlengen hám xalıq jámááti tárepinen aytılǵanda ǵana jámiyet hám tariyxiy áhmiyetke iye. Xalıq qosıqlar úlgileri awizeki jaratılip awizeki tarqalıw jámiyet repertuarınan keń órın alǵan poetikalıq formalarnıń barliǵı, teksttan-tekstke ótıwshı ulıwmalıq orınlardıń qatańliǵı, úqsas syujetlerdıń kópligi mumkinshılik jaratadı. Hár bir dóretiw hám atqarıwda dástúriy shıǵarmadaǵi ayrim kemshılikler ózgeredi yamasa túsıp qaladı. Bunday ózgerıwshenlik jámiyetlik-ishki jaǵday, tińlawshılar talabi dóretiwshılik bilimıne baylanıslı. Biraq hár qanday ozgerıw formalasqan qatań dástúrler aylanasında payda boladı. Qaraqalpaq xalıqı XVI ásirdiń 2 yarimindan baslap óz atın aldı, biraq qaraqalpaq xalıqı óziniń mádeniyatın, óziniń iskusstvosin áyyemgi zamanlardan-aq, duze basladi. Biraq qaraqalpaq xalıqı XVIII-XIX ásirlerlerde Turkistan ustemshiligi hámde qońsı xalıqlardıń zulimi astinda ezilip keldi. Elimiz kóp qıyınshılıqlar, guresler, shaxit bolǵan azamatlar muyneti menen óz ǵárezsizligin alǵannan keyin milliy dásturlerimizdi tiklew, salamat awlad tárbiyası menen shuǵıllanıw, keleshek awlad ushın hareketler baslandı. Óz ǵarezsizligimizdi qólǵa alǵannan keyin qaraqalpaq xalıqları óz ótmish tariyxi, dástúrlerin qayta tiklew, keleshek ushın rawajlanǵan mámleketleri qatarinan orın alıw, barkamal keleshek ushın mumkinshilik jaratıw maqsetinde jaslarımızǵa milliy dástúrler tiykarında, milliy ideologiya ruwhında tárbiyalaw bugingi kunde actual máselelerden biri esaplanadı. Sol sebepten Kadrlar tayarlaw milliy dástúriniń tuykarǵı maqseti jaslardi milliy ruwhda tárbiyalaw máselesi júkletilgen. Bul máseleni ámelge asırıwda oqıtıwshılar hám tárbiyashılardıń moynındaǵı waziypa ekenligin bilemiz. Qániygelerdi kóbeytiw, sıpatlı bilim beriw, kózi ázzi hám shala kóriwshi oqıwshılardıń fiziologiyalıq hám ruwxıy jaǵdayın esapqa alǵan jaǵdayda dástúriy qosıqlardı internetke audio esittiriwli tarbiyalıq esittiriw baǵdarlamaların islep shıǵıw maqsetke muapıq. Ata-babalarımdan miyras bolǵan urip-ádetler, milliy qádiriyatımızdı bizgeshe jetip kelıwıne kitaplar, videoplyonkalar, kino, jurnal hám gazetalar arqalı biz ótmısh haqqındaǵı bilimlerge iye bolıp kelmektemız. Házirgi kúnde pán texnika qatań rawajlanıp atırǵan waqıtta bárshe jaslarımız óz bilimın jánede bayıtıwda jańa hám zamanagoy texnologiyaları ómirımizdiń ajıralmas bolegine aylanǵan dawirde kózi ázzi hám shala kóriwshi oqıwshılar ushın da milliy dasturler arqalı ruwxıy tarbiyalaw máselesi júdá aktual másele sanaladı. 1 60 0 International scientific journal ISSN: