YUKSAK SPORALI OʻSIMLIKLAR BOʼLIMLARINING OʼZIGA XOS XUSUSIYATLARI

Аннотация

Higher spore plants play an important ecological and biological role in nature. They participate in processes such as maintaining the balance of the ecosystem, soil formation, combating erosion, and balancing the composition of the atmosphere. These plants are also important in the production of pharmaceuticals, agriculture, and biologically active substances. Ключевые слова: спора, экосистема, вегетативный, эволюционный, гаметофит, половое размножение, корень, стебель, лист. Keywords: spore, ecosystem, vegetative, evolutionary, gametophyte, sexual reproduction, root stem leaf. Yuksak sporali o‘simliklar ildiz, poya va barg kabi vegetativ organlarga ega bo‘lib, spora yordamida ko‘payadi. Ularning asosiy xususiyatlaridan biri yaxshi rivojlangan suv o‘tkazuvchi to‘qimalarga ega bo‘lishidir. Bu o‘simliklar asosan nam muhitlarda o‘sadi, biroq ayrim turlari quruqlik sharoitiga ham moslashgan. Ular fotosintez jarayonida ishtirok etib, organik moddalar sintez qiladi va ekotizimda muhim o‘rin tutadi. Bu o‘simliklarning hayot sikli generatsiyalar almashinuvi bilan tavsiflanadi. Hayot siklida sporofit bosqichi ustunlik qiladi, gametofit bosqichi esa kam rivojlangan bo‘ladi. Sporofit bosqichida o‘simlik spora hosil qiladi va bu sporalar tarqalib, yangi avlodni yuzaga keltiradi. Gametofit bosqichi jinsiy ko‘payish jarayonida ishtirok etadi va ko‘pincha qisqa muddatli bo‘ladi. Yuksak sporali o‘simliklar uchta asosiy guruhga bo‘linadi. Plaunlar uzun poyalari va mayda barglari bilan ajralib turadi. Qirqbo‘g‘imlar bo‘g‘imli poyaga ega bo‘lib, ular asosan suv havzalari yaqinida o‘sadi. Paporotniksimonlar esa eng rivojlangan sporali o‘simliklar bo‘lib, ularning barglari murakkab tuzilishga ega va soyali o‘rmonlarda o‘sadi. Bu o‘simliklar atrof-muhitni muhofaza qilishda ham muhim ahamiyatga ega. Ular tuproq eroziyasining oldini olishga yordam beradi va bioindikator sifatida ishlatiladi. Shu bilan birga, ular hayvonlar uchun oziqa manbai bo‘lib xizmat qiladi. Yuksak sporali o‘simliklar yer yuzida taxminan 420–350 million yil oldin paydo bo‘lgan. Dastlabki vakillari psilofitlar bo‘lib, ular oddiy tuzilishga ega edi. Psilofitlar to‘liq shakllangan ildiz tizimiga ega bo‘lmagan, lekin ular fotosintez qilish qobiliyatiga ega bo‘lgan ilk quruqlik o‘simliklari hisoblanadi. Keyinchalik plaunlar, qirqbo‘g‘imlar va paporotniklar rivojlanib, yanada murakkab tuzilishga ega bo‘ldi. Devon davrida bu o‘simliklarning ayrim turlari ulkan daraxtlarga aylangan. Ularning ildiz tizimi chuqurlashib, poyalari qalinlashgan. Shu jarayon natijasida quruqlikda yashashga yanada moslashgan o‘simlik turlari paydo bo‘ldi. Yuksak sporali o‘simliklarning rivojlanishi nafaqat o‘simlik olamiga, balki hayvonlarning quruqlikka chiqishiga ham ta’sir ko‘rsatdi. Bu o‘simliklar quruqlikda kislorod ishlab chiqarishni oshirib, hayvonlar uchun yangi yashash muhitini yaratdi. Aynan yuksak sporali o‘simliklarning 106 rivojlanishi natijasida zamonaviy urug‘li o‘simliklar paydo bo‘lishiga zamin yaratildi. Bugungi kunda bu o‘simliklarning ayrim vakillari yo‘qolib ketgan bo‘lsa-da, ularning avlodlari tabiiy ekotizimlarda muhim rol o‘ynashda davom etmoqda. Paporotniklar va qirqbo‘g‘imlar hozir ham nam o‘rmonlarda, daryolar bo‘yida va botqoq yerlarda keng tarqalgan. Ularning o‘rganilishi o‘simliklarning quruqlikka moslashish jarayonini tushunishda muhim ahamiyat kasb etadi.Yuksak sporali o‘simliklar ekotizimda muhim rol o‘ynaydi.Ular atmosferada kislorod ishlab chiqarish jarayonida ishtirok etadi va karbonat angidrid miqdorini kamaytirishga yordam beradi. Ayniqsa, paporotniklar va qirqbo‘g‘imlar zich o‘rmonlar hosil qilib, namlikni saqlashga va tuproqning eroziyadan himoyalanishiga yordam beradi. Bu o‘simliklar tuproq unumdorligini oshirishda ham muhim ahamiyatga ega. Ularning chirindilari tuproq tarkibini boyitadi va ekotizimning barqarorligini ta’minlaydi. Shuningdek, ba’zi yuksak sporali o‘simliklar tuproqdagi og‘ir metallar va zararli moddalarni o‘zlashtirish xususiyatiga ega bo‘lib, tuproq va suv havzalarining ifloslanishining oldini olishda yordam beradi. Bundan tashqari, bu o‘simliklar bioindikator sifatida ishlatiladi. Masalan, ba’zi paporotnik turlari havoning yoki tuproqning ifloslanganligini aniqlashda ishlatiladi. Qirqbo‘g‘imlar esa ortiqcha namlikni yutib, botqoq yerlarning tabiiy quritilishida ishtirok etadi. Yuksak sporali o‘simliklar ko‘plab hayvonlar, xususan, hasharotlar va mayda sutemizuvchilar uchun oziqa manbai hisoblanadi. Shuningdek, ular turli organizahamiyatga ega. Ularning ekologik va amaliy ahamiyatini hisobga olgan holda, ularni himoya qilish va tabiiy ekotizimlarda saqlab qolish muhim vazifalardan biridir.mlar uchun yashash muhitini yaratib, biologik xilma-xillikni saqlashga yordam beradi. Yuksak sporali o‘simliklar uchta asosiy guruhga bo‘linadi: plaunlar, qirqbo‘g‘imlar va paporotniklar. Ularning har biri o‘ziga xos tuzilishga va hayot sikliga ega. Plaunlar (Lycopodiophyta) asosan nam tropik va subtropik o‘rmonlarda uchraydi. Ularning barglari may