Последним афганским Маликом был Абдулхак Бетаб

Аннотация

The article presents the biography of Abdulhaq Betab, who is considered one of the most prominent representatives of Dari literature of Afghanistan in the 20th century, the last poet of the country to whom the title of Malik ash-Shuara was given. Also the article brings up the interpretation of themes, the ideological diversity and style of his poetry. Keywords and expressions: Malik ash-Shuara, traditional style, intellectual, Sufism, rhetoric, pen- name, literary society, divan, spoken language, mukhammas, gazelle, discontent with society, fakhriya, edification, pessimism, enlightenment. Абдулҳақ Бетоб анъанавий услубда ижод қилган кўзга кўриган афғон дарийзабон шоир- лардан ҳисобланади. Афғонистонда у Малик уш-шуаро Бетоб ҳамда Сўфий Абдулҳақ Бетоб номлари билан машҳур бўлган. Абдулҳақ Бетоб 1888 йилда Кобулда Мулла Абдулаҳадхон хонадонида дунёга келди. Мулла Абдулаҳадхон зиёли киши бўлиб, фарзандининг ўқимишли инсон бўлиб етишишини истар, шу сабаб у мактаб ёшига етган Абдулҳақни ўша давр билимдонларидан ҳисобланган 8 S H A R Q M A S H ’ A L I мулла Некмуҳаммадга ўқишга берди. Бетоб кейинчалик тасаввуфнинг нақшбандия тариқа- тига кирганидан сўнг мулла Некмуҳаммад унга муршидлик ҳам қилди. Абдулҳақ тўққиз ёшга етганида отаси вафот этди ва у тоғалари қўлида тарбияланди. Етимликнинг аччиқ қисмати бошига тушган бўлса ҳам, у ўқишини тўхтатмади, ўз устози- дан филологиянинг турли соҳаларига оид билимларни, хусусан баён, балоғат, маоний, қо- фия, мантиқ илмлари ҳамда грамматика – сарф ва наҳвни ўрганди, бу соҳаларда етук билим эгаси бўлиб етишди1. Бетоб 1918 йилдан бошлаб Афғонистон маорифи муассасаларида ўқитувчилик қилди. Дастлаб, у бошланғич мактабда дарс берган бўлса, кейин Ҳабибия лицейига ишга ўтди, 1937 йилдан Кобул педагогика билим юрти “Дор ул-муаллимин”да ўқитувчилик қилди, Кобул университетида адабиёт ва ижтимоий илмлар факультети ташкил этилган 1945 йилдан бошлаб у университет профессори лавозимида ишлай бошлади, бу ўқув даргоҳида адабиёт, анъанавий адабиётшунослик фанларидан дарс берди. У шеърларидан бирида ўз касбидан фахрланиб бундай ёзган эди: .2نﺎﻓﺮﻋ ﺮﮕﻣ ﺎﻴﻧد زا ﺮﮕید بﺎﺨﺘﻧا ﻩدﺮﮑﻧ ،«ﻢﺑﺎﺘﻴﺑ» ﻩدﺮﮐ فرﺎﻌﻣ فﺮﺻ دﻮﺧ ﺮﻤﻋ مﺎﻤﺗ Бутун умримни маориф йўлида сарфлаган Бетобман, Бу дунёда ирфондан ўзга нарсани танламаганман. Абдулҳақ ёшлигидан шеър ёзишга қизиқарди, 20 ёшида шеър ёзишни бошлади, шеърият сирларини ўрганиш учун таниқли шоир Қори Абдуллодан таълим олди, ўзига “Бетоб” (сер- ҳаракат, толмас) сўзини тахаллус этиб танлади. Қори Абдулло унинг шеърият соҳасидаги машқларини юқори баҳолаб, унга оқ фотиҳа берди. Бетоб 1931 йилда Афғонистонда бирин- чи бор қалам аҳлини бирлаштириш асосида таъсис этилган “Кобул адабий анжумани” аъзо- лигига қабул қилинди. Бетоб шоирликни ўзига касб эмас, балки юксак вазифа деб билар, адабиётга энди кириб келаётган ёш шоирларга устозлик ҳам қилди. Шунинг учун ҳам аллома ўзининг меҳнат фао- лияти давомида ҳам ўқитувчи – устоз сифатида, ҳам мураббий шоир сифатида эл-юрт ардоғига сазовор бўлди, 1952 йилда унга подшоҳ фармони билан Малик уш-шуаро унвони берилди. Маориф соҳасидаги хизматлари, халқ орасидаги обрў-эътибори инобатга олиниб, 1965 йилда у Афғонистон парламентининг юқори палатаси – сенатига аъзо этиб тайинланди. Бетобнинг шеърлари матбуот саҳифаларида эълон қилиб борилди, 1951 йилда эса, унинг девони ҳам нашр этилди. Бетоб 1968 йили табаррук 80 ёшида вафот этди. Шоир вафотидан сўнг девон иккинчи бор нашрга тайёрланиб, унинг биринчи қисми 1998 йилда босмадан чиқди. Бу девон нашр этилиши муносабати билан таниқли сўз уста- лари – Халилулло Халилий, Файзи Кобулий ва Ҳошим Шойиқлар Бетоб шеърияти ҳақида илиқ фикрларни изҳор этганлар. Жумладан, Бетоб билан 1925 йилда мулоқот қилган Ҳо- шим Шойиқ ёшлар ва мухлислар Бетобнинг ҳали нашр этилмаган шеърларини қўлма-қўл қилиб ўқиб юрганларидан гувоҳлик беради3. 1 Кейинчалик у мазкур илмлар бўйича Кобул университети талабалари учун мўлжалланган “Илми бадиъ”, “Илми аруз ва қофия”, “Гуфтори равон дар илми баён”, “Илми маоний” ҳамда “Дастуре забоне форси” номли китоблар ёзиб нашр эттирди. 2 ﻪﺴﺳﻮﻣ .تﺎﺴﻤﺨﻣ و تﺎﻴﻟﺰﻏ ﻞﻣﺎﺵ لوا ﺖﻤﺴﻗ ."ﺲﻤﺵ" ﺮﺘﻣاد ﻢﻤﺘﻬﻣ .بﺎﺘﻴﺑ ﻖﺤﻟاﺪﺒﻋ ﯽﻓﻮﺻ ﻦﺨﺳ ﺪﻨﺘﺳا اﺮﻌﺸﻟا ﮏﻠﻣ ناﻮید ."لاد" ص .١٣٧٧ ،ﯽیﺎﻨﺳ ﯽﺵزﻮﻣﺁ ﻢﻴﻠﻌﺗ (Бундан кейин: Бетоб. Девон, 1 қисм). 3 Бетоб. Девон. 216-б. 9 S H A R Q M A S H ’ A L I Ҳошим Шойиқ Бетобнинг шоирлик мартабасини таърифлаб, “у раҳматлик жаноби Қори (Абдулло – Р.И.) дан кейин адабий ва ахлоқий мажлислар раҳбарлигини зиммасига олди ва бу соҳа кишилари таълиму тарбияси бўйича устозлик қилди”1, деб ёзган эди. Файзи Кобу- лий Бетобнинг шеърияти хусусида бундай фикр билдирганди: “Буюк устоз Бетоб (асар) маз- мунига жиддий ёндашиш жиҳатидан янги бир йўналишга асос солди. У оддий халқ ҳаётини тасвирловчи асарлар ёзди, ўз шеърларида жонли тилдаги истилоҳларни ишлатди. Сўзни усталик билан ишлатишда устоз шунчалик ёқимли ва таъсирчан йўлларни танлар эдики, уларни ўқиган ҳам, эшитган ҳам уни Муҳсин асари деб тасаввур қилар эди”2. Услуб жиҳатидан Бетоб шеърияти кўпроқ ҳинд услуби намояндалари Абу Толиб Ка