Особенности создания системы показателей статистики животноводства

Аннотация

The article analyzes the basic requirements for the statistical system of animal husbandry and proposes a system of indicators consisting of eight blocks. And also the technique of constructing some indicators of these blocks is given. Калит сўзлар: чорвачилик статистикаси, кўрсаткичлар тизим, чорвачилик маҳсулотлари, ҳайвонлар маҳсулдорлиги, чорвачилик самарадорлиги, пода тузилмаси, йирик шохли қорамоллар, паррандачилик, асаларичилик, ишлаб чиқариш омиллари. Кириш Маълумки, чорвачилик тармоғини баҳолашнинг статистик кўрсаткичлари чорвачилик маҳсулотларини замон ва маконнинг турли даражаларида истеъмол қилишнинг ҳолати, ривожланиши ва барқарорлигини акс эттиради. Улар, индивидуал ҳодиса ва жараёнлар тавсифини, уларнинг гуруҳий ҳолатлари ҳамда индивидуал бирликларнинг умумий комплексдаги тавсифини олиш имконини беради. Шунинг учун чорвачиликнинг статистик кўрсаткичлар тизимини тузишда иқтисодий ва статистик ёндашувларнинг чегараларини аниқ белгилаб олган ҳолда: иқтисодий қонунларга мувофиқлик, ижтимоий-иқтисодий тараққиётнинг ҳозирги босқичидаги иқтисодий сиёсатнинг моҳиятини адекват акс эттириш, ўрганилаётган ҳодисанинг ўзига хос хусусиятларини ҳисобга олиш ва ўрганилаётган ҳодисани аниқ акс эттириш каби иқтисодий талабларга қатъий амал қилиш зарур. Статистик кўрсаткичлар тизимини тузишнинг статистик талабларига кўрсаткичлар тизимини иқтисодий-статистик тадқиқотнинг мақсад ва вазифаларига мувофиқлиги, тизим кўрсаткичларининг таққослана олишлигини таъминлаш, уларни ҳисоблаб чиқишда ягона методиканинг мавжудлиги, тизим кўрсаткичларининг ўзаро мантиқий боғлиқлиги, тадқиқот объектини акс эттирилишининг комплекслиги ва тўлиқлиги кабиларни киритиш зарур. Бундан ташқари: таҳлил қилинганликнинг энг мақбул (оптимал) даражаси, статистик ахборот олишнинг амалдаги тизимига асосланган ишончли ахборот базанинг мавжудлиги, натижаларни иқтисодий жиҳатдан талқин қилишнинг мумкинлиги, 3/2018 (№ 00035) www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 3, май-июнь, 2018 йил тизимнинг яхлитлиги, изчиллиги ва бир хилдаги даврийлиги ҳам зарур. Мамлакат иқтисодиётининг ўзгариши билан статистик кўрсаткичлар тизими ҳам ўзгариши лозим. Шундай қилиб, юқорида санаб ўтилган талаблардан келиб чиққан ҳолда чорвачилик статистикасининг тизими қуйидагиларни таъминлаши керак: тармоқнинг ҳар бир босқичдаги ҳолатини ишончли ва ҳар тарафлама ёритиш; унинг тараққиётидаги қонунларни ҳамда энг моҳиятли ўзаро боғлиқликларни очиб бериш; ишлаб чиқаришни амалга ошириш ҳамда уни тартибга солиб туриш чора- тадбирларининг самарадорлигини баҳолаш; мавжуд бўлган номутаносибликларни аниқлаш ва уларни бартараф этишнинг, шунингдек, мавжуд за[иралардан фойдаланишнинг мумкин бўлган йўлларини белгилаш. Чорвачилик статистикаси кўрсаткичлари тизимига қўйилаётган талабларнинг яна бири тармоқнинг баъзи бир ўзига хос хусусиятларидан келиб чиқади, чунки чорвачиликда статистика икки кўринишдаги статистик умумийлик билан муносабатда бўлади: -қишлоқ хўжалиги корхоналари (тижорат ташкилотлари), деҳқон хўжаликлари, шахсий томорқалар ҳамда аҳолининг кузатувни ўзлари амалга ошириш белгиларига эга бўлган бошқа хўжаликлари ва улардаги ҳайвонлар мажмуи; -ҳайвонларнинг улардаги тур, жинс, ёш, вазн, маҳсулдорлик, соғлиғининг ҳолати, фойдаланиш хусусияти ва ҳоказолар каби индивидуал белгилари билан биргаликдаги мажмуи. Бунинг натижасида, тузилган кўрсаткичлар тизими кўриб чиқилаётган ҳар иккала умумийликни ҳар тарафлама акс эттириши лозим. Чорвачилик статистикаси кўрсаткичларини олиш ва таҳлил қилиш ҳудудий, минтақа ва тармоқ кесимларида олиб борилади. Объектив равишда мавжуд бўлган кўрсаткичлар тизимининг тўлиқлиги ва қамров даражаси уни ўрганишнинг моддий ва бошқа имкониятларини бошқариш даражасига, ахборотга ва таҳлил вазифаларига бўлган эҳтиёжига боғлиқ. Чорвачилик статистикаси бўйича мавжуд адабиётларда турли муаллифлар турли статистик кўрсаткичлар тизимини таклиф қиладиларки, уларнинг кўпларида принципиал тафовут йўқ, фарқ эса фақат ҳисоблаш кўрсаткичларининг тўлиқлигидадир. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Кўрсаткичлар тизимининг кўпроқ умумийлаштирилганини Х.Хўжақулов таклиф қилади [1]. Мазкур тизим кўрсаткичларнинг иккита умумлаштирувчи блокини ўзига қамраб олади: - ҳайвон ва паррандалар бошининг сони ҳамда таркиби кўрсаткичлари; - чорвачилик маҳсулотлари кўрсаткичлари: ҳайвон ва парранда етиштириш маҳсулоти, сут етиштириш, жун етиштириш, тухум етиштириш, асал етиштириш. А.А.Зинченко кўрсаткичларнинг қуйидаги тўртта блокини қамраб олувчи батафсилроқ кўрсаткичлар тизимини таклиф этган[2]: - қишлоқ хўжалиги ҳайвонлари миқдори кўрсаткичлари; - чорвачилик ялпи маҳсулоти кўрсаткичлари; - ҳайвонлар маҳсулдорлиги кўрсаткичлари; -ишлаб чиқаришнинг моддий шароити ва характерини тавсифловчи кўрсаткичлар. 3/2018 (№ 00035) www.iqtisodiyot.uz 2 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 3, май-июнь, 2018 йил А.И.Гозуловнинг илмий ёндашувларида келтирилган чорвачилик маҳсулотлари кўрсаткичларининг тизими ҳам шунингдек, кўрсатки