Сравнительный анализ сферы услуг по регионам республики и приоритетные задачи ее развития

Аннотация

In this article the role and importance of market services of the economy of the Republic of Uzbekistan is considered as well as the analysis of services in interregional comparison and comparison of regional services with the figures of republic is provided. Additionally, recommendations for the development of the sphere of services in the regions are given. Калитли сўзлар: хизматлар соҳаси, хизмат кўрсатиш, хизматлар бозори, ҳудудлар, саноат тармоқлари, хизмат кўрсатиш тармоқлари. Кириш Ривожланган давлатлар тажрибасига кўра ҳизмат кўрсатиш соҳаси аҳолини иш билан таъминлаш ва ишлаб чиқарилган маҳсулот миқдори бўйича бошқа соҳалардан устун ҳисобланади. Масалан Франция ЯИМ нинг 71,1 фоизи хизмат кўрсатиш, 26,5 фоизи саноатда, 2,4 фоизи қишлоқ хўжалиги соҳасига тўғри келади, ҳамда хизмат кўрсатиш соҳасида фаол аҳолининг 62 фоизи иш билан банд. Хизмат кўрсатиш соҳасининг бозор механизмлар асосида ривожланиши, иқтисодиётимизни ривожланишида, ЯИМни оширишда ва аҳолини иш билан таъминлашда лидер соҳалардан ҳисобланади. Шу сабабли, хизмат кўрсатиш соҳасининг ривожланиш тенденцияларини, унга таъсир қилувчи барча эндоген ва эгзоген, ҳамда интенсив ва экстенсив омилларни ҳам назарий ва амалий томондан ўрганиш муҳим аҳамият касб этади ва бу хизматлар соҳасини самарали ривожлантириш стратегиясини белгилашда асос бўлиб хизмат қилади. Хизмат кўрсатиш тармоқларидаги мавжуд бўлган катта имкониятларни ишга солиниши мамлакатимизнинг хизматлар соҳасини иқтисодиёти- мизнинг энг устун, инновацион ривожланадиган секторга айланишига олиб келади, бизнес муҳитини ривожланишига ва энг муҳими аҳолининг турмуш сифатини ва даражасини оширишга олиб келади. Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг 2017 йил 7 февралдаги “2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантириш-нинг бешта устувор йўналиши бўйича ҳаракатлар стратегияси” тўғрисидаги ПФ-4947-сонли 3/2018 (№ 00035) www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 3, май-июнь, 2018 йил фармони [1] нинг учинчи устувор йўналишида ҳам хизматлар кўрсатиш соҳасини жадал ривожлантириш, ялпи ички маҳсулотни шакллантиришда хизматлар роли ва улушини ошириш, кўрсатилаётган хизматларнинг тузилмасини, аввало, хизматларнинг замонавий юқори технологик турлари ҳисобига тубдан ўзгартириш каби масалалар алоҳида белгилаб берилган. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Хизматлар соҳасини ривожлантириш масалаларини П.Друккер томонидан тадқиқ этишган [2]. Бу олим жамиятнинг асосий тавсифи сифатида мамлакат ЯИМда хизматларнинг юқори салмоққа эга бўлишини асослаб берганлар. Хизматлар бозорини ривожлантиришнинг илмий-назарий ва методологик масалалари россиялик иқтисодчи олимлар Г.Л.Азоев, А.П.Челенковларнинг илмий ишларида тадқиқ қилинган [3]. Шунингдек, хизматлар бозорини ривожлантиришда моддий-техник таъминот, ишлаб чиқариш воситалари маркетинги масалаларининг назарий ва амалий жиҳатлари иқтисодчи олимлар Э.Мате, Д.Таксьер, А.Бекмуродовларнинг илмий тадқиқотларида ўз аксини топган[4]. Ўзбекистонлик иқтисодчи олимлар иқтисодий адабиётларда хизматлар соҳасини ривожлантиришнинг назарий асосларига тўхталиб, хизматлар тўғрисида бир нечта фикрларни илгари сурадилар. Уларнинг айримларини қуйида келтирамиз. И.Очиловнинг фикрича “... хизмат дейилганда инсоннинг, хўжалик юритувчи субъектларнинг, давлатнинг ва жамиятнинг маълум бир эҳтиёжини қондиришга йўналтирилган кишиларнинг наф келтирадиган хизмат жараёни билан боғлиқ онгли фаолияти тушунилади” [5]. “Хизмат” ва “сервис” тушунчаларига биргаликда кенгроқ таърифни М.Қ. Пардаев берган. Унинг эътироф этишича “сервис деганда инсонларнинг маълум бир эҳтиёжини қондиришга йўналтирилган, кишиларнинг наф келтирадиган, маълум сертификат ва андозаларга эга, сифат жиҳатидан юқори бўлган хизмат жараёни билан боғлиқ онгли фаолияти тушунилади. Кўриниб турибдики, хизмат нафақат инсонларга, балки корхоналарга, жамиятга, давлатга кўрсатилса, сервис асосан аҳолига, одамларга кўрсатиладиган сифатли хизмат бўлиб ҳисобланади” [6]. Юқоридаги олимлар томонидан хизматлар бозорини оптималлаштириш-нинг назарий асослари тадқиқ этилган. Аммо, хизматлар соҳасини республика ҳудудлари бўйича қиёсий таҳлили ва уни ривожлантиришнинг устувор вазифаларига мустақил диссертацион тадқиқот объекти сифатида тизимли тарзда тадқиқ қилинмаган. Тадқиқот методологияси Тақдқиқот методологияси сифатида хизматлар соҳасини республика ҳудудлари бўйича қиёсий таҳлили ва уни ривожлантиришнинг устувор вазифаларига оид олимлар фикрини ўрганган ҳолда, кузатиш ва статистик таҳлил каби усуллардан фойдаланилди. Таҳлил ва натижалар Мамлакатимизда ҳизмат кўрсатиш соҳасини тадқиқ қилишда, биринчи навбатда, уни иқтисодиётда ва ҳудудлар иқтисодиётида тутган ўрнини ўрганиш, уни ривожланиш кўрсаткичларини ва тенденцияларини ҳудудлар миқёсида, ҳудудлараро қиёсий таҳлил қилиш ҳамда ушбу ҳудудий кўрсаткичларни республика кўрсаткичларига нисбатан қиёсий таҳлил қилиш муҳим аҳамият касб этади. Олинган 3/2018 (№ 00035) www.iqtisodiyot.uz 2 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар”