Возможности изучения методологии таможенного аудита на основе опыта развитых стран Восточной Азии и применения ее в Узбекистане

Аннотация

The article reveals the methodology of the organization and conducting of the customs audit, which is effectively used in the practice of developed East Asian countries, as well as the possibility of introducing their experience in Uzbekistan. Калитли сўзлар: ташқи савдо, экспорт, импорт, ташқи савдо айланмаси, божхона расмийлаштирув тартиб-таомиллари, божхона назорати, божхона аудити, метод, методология, экспортёр, импортёр, товар божхона қиймати, транзакция, божхона декларацияси, божхона тўловлари. Кириш Ўзбекистон Республикасининг импортни қисқартириш ва экспортни рағбатлантириш сиёсати доирасида, божхона тизими фаолиятини жаҳон тажрибаси асосида такомиллаштириш масаласи кундан-кунга ўз ечимини кутаётган долзарб масалага айланиб бормоқда [1]. Таъкидлаш жоизки, Ўзбекистон божхона тизимида божхона аудитини ташкил этиш ва ўтказиш методологиясини ишлаб чиқиш борасида амалий ишлар олиб борилмоқда. Жумладан, 2017-2021-йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлан- тиришнинг ҳаракатлар стратегияси қабул қилинди. Унда, экспорт-импорт операция- ларини янада ривожлантириш бўйича устувор вазифалар: “экспорт фаолиятини либераллаштириш ва соддалаштириш, экспорт таркибини ва географиясини диверсификация қилиш, иқтисодиёт тармоқлари ва ҳудудларнинг экспорт салоҳия- тини кенгайтириш ва сафарбар этиш” [2] белгилаб қўйилди. Бундан ташқари, Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.Мирзиёев томонидан: “...Импорт товарлар ҳар бир божхона режимида алоҳида-алоҳида текширувдан ўтказилади. Бундай божхона режими бизда бир нечта. Нима учун мамлакатимиз ҳудудининг ўзида битта юк бир неча марта текширилиши керак? Бундан ким манфаатдор? Ҳар бир текшириш харажат талаб қилади-ку! Нима, бизнинг молиявий имкониятларимиз чексизми? Бундан ташқари, товарнинг турига қараб мувофиқлик, гигиеник ёки ветеринария бўйича сертификатларсиз товарларни божхона омборидан чиқаришга йўл қўйилмайди. Бизнинг ҳар бир божхона омборимиз экспресс-лабораториялар билан 2/2018 (№ 00034) www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 2, март-апрель, 2018 йил жиҳозланган эмасми? Бу жараёнлар қанчалик очиқ ва ошкора, нега бу ҳақда мутасадди идоралар бонг урмайди? Барча ривожланган давлатларда божхона кўриги хавф-хатардан огоҳ этиш тизими орқали амалга оширилади. Бу ҳам давлат ресурсларини, ҳам тадбиркорларнинг вақтини тежайди. Лекин, бу тизим бизда ҳанузгача жорий этилмаган. Келгуси йилдан бошлаб тадбиркорлик субъектлари учун божхона кўригида хавф-хатардан огоҳ этиш тизими, яъни тадбиркорлар қанчалик ҳалол эканига қараб, уларни “яшил” ва “қизил” йўлаклар орқали ўтказишни жорий этамиз”[3], дея эътироф этилган фикрлар, жуда ўринлидир. Шунингдек, «...амалга оширилган чора-тадбирлар натижасида 2017 йилда барқарор иқтисодий ўсиш суръатлари 5,5 фоизни ташкил этди, экспорт ҳажми қарийб 15 фоизга кўпайди. Ташқи савдо айланмасининг ижобий сальдоси 854 миллион долларга етди. Кўпчиликка яхши аён: божхона тартиб-таомилларининг мураккаблиги тадбиркорликка тўсқинлик қилаётган асосий омиллардан бири ҳисобланади. Жаҳон банкининг ҳисоботига кўра, экспорт-импорт ҳужжатларини расмийлаштириш бўйича Ўзбекистон 190 та давлат орасида 175-ўринда тургани ачинарли, албатта. Айтайлик, божхона ҳужжатларини расмийлаштириш учун Бельгияда 1 соат кифоя қилса, бизда бунга 1 ойлаб муддат сарфланади»[3]. Ўз ўрнида таъкидлаш жоизки, Ўзбекистонда, мустақилликнинг дастлабки йилларидан бошлаб, токи, шу кунга қадар, амалга оширилган экспорт-импорт операцияларининг ялпи ички маҳсулотга нисбатан тутган улушини, ҳеч бир расмий статистик журнал ёки саҳифаларда тўлиқ ва батафсил намоён этилмаганлиги боис, уни реал рақамлар асосида таҳлил қилиш мақсадга мувофиқ деб ҳисоблаймиз (1- жадвал). 1-жадвал Ўзбекистонда 1990-2017 йилларда амалга оширилган экспорт-импорт операцияларининг ЯИМга нисбатан тутган улуши таҳлили (товар ва хизматлар бўйича) [4] № Йиллар Экспорт Экспорт ҳажмининг Импорт Импорт ҳажмининг ҳажмининг ўтган йилга нисбатан ҳажмининг ўтган йилга нисбатан ЯИМда ўзгариш динамикаси, ЯИМда ўзгариш динамикаси, тутган улуши, %да тутган улуши, %да улуши, %да улуши, %да 1. 1990 28.836 - 47.799 - 2. 1991 35.28 - 39.143 - 3. 1992 27.034 - 43.184 - 4. 1993 33.72 - 30.534 - 5. 1994 16.776 - 20.552 - 6. 1995 36.683 - 36.821 - 7. 1996 27.687 3.513 34.175 27.292 8. 1997 27.04 3.235 30.004 -7.197 9. 1998 22.497 -15.425 22.797 -22.762 10. 1999 18.146 -8.096 18.409 -7.989 11. 2000 24.588 9.177 21.525 -5.792 12. 2001 28.076 -5.391 27.646 6.418 13. 2002 30.811 -6.748 29.346 -9.803 2/2018 (№ 00034) www.iqtisodiyot.uz 2 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 2, март-апрель, 2018 йил 14. 2003 37.272 26.466 30.578 8.934 15. 2004 40.208 28.132 32.652 26.832 16. 2005 37.854 11.97 28.661 4.397 17. 2006 36.501 16.802 30.948 30.795 18. 2007 39.67 39.915 36.528 51.953 19. 2008 41.145 37.363 38.556 39.791 20. 2009 34.241 -5.116 37.772 2.677 21. 2010 31.66 7.945 28.513 -4.129 22. 2011 32.656 20.457 30.842 26.322 23. 2012 27.335 -5.564 32.484 18.825 24. 2013 26.6 8.334 30.