AYOLLAR BACHADON BO‘YNI SARATONI: EPIDEMIOLOGIYASI, DIAGNOSTIKASI VA PROFILAKTIKASI

Аннотация

This article explores the epidemiology of cervical cancer, its main risk factors, diagnostic and preventive methods based on scientific literature and empirical data from Uzbekistan. The findings reveal late-stage detection, underdeveloped screening programs, and limited HPV vaccination coverage. The authors propose effective strategies for improving prevention and early diagnosis. Keywords: cervical cancer, HPV, screening, Pap smear, prevention. 58 https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html 21 апреля 2025 г. KIRISH. Bachadon bo‘yni (servikal) saratoni dunyo bo‘yicha ayollar orasida keng tarqalgan va yuqori o‘lim darajasi bilan tavsiflanadigan onkologik kasallikdir. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, 2022- yilda dunyo bo‘ylab 604 000 yangi holat aniqlangan bo‘lib, ulardan 342 000 nafari vafot etgan1. Bu saraton turi ayniqsa past va o‘rta daromadli mamlakatlarda ayollar orasida eng ko‘p o‘limga sabab bo‘luvchi ikkinchi o‘rindagi saraton hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi Onkologiya markazi ma’lumotlariga ko‘ra, har yili o‘rtacha 1200 dan ortiq bachadon bo‘yni saratoni holati qayd etiladi. Kasallik ko‘pincha kech bosqichda aniqlanadi, bu esa davolanish samaradorligini kamaytiradi2. Bachadon bo‘yni saratonining asosiy etiologik omili — inson papilloma virusi (HPV), ayniqsa 16 va 18 genotiplari, bo‘lib, ular kasallik holatlarining 70% dan ortig‘ini tashkil qiladi3. Skrining dasturlarining joriy qilinishi, Papanikolau testi (Pap smear), HPV DNA testlari va vaksinatsiya yordamida bu saraton turini erta aniqlash va oldini olish mumkin. ADABIYOTLAR SHARHI Bosch va boshqalar (2002) olib borgan tadqiqotda HPV infektsiyasi va servikal saraton o‘rtasidagi sabab-natija aloqasi isbotlangan. Ularning tadqiqotlari servikal saraton holatlarining aksariyati yuqori xavfli HPV turlari bilan bog‘liqligini ko‘rsatgan3. Muñoz va hammualliflar (2003) tomonidan olib borilgan keng epidemiologik tahlilda HPV 16 va 18 tiplari servikal intraepitelial o‘zgarishlar va invaziv saraton rivojlanishida ustun rol o‘ynashi aniqlangan4. Arbyn va boshqalar (2012) HPV testlarining skriningdagi samaradorligini baholagan va Papanikolau testi bilan birgalikda qo‘llanganda aniqlik darajasi 92% ga yetishini ta’kidlaganlar5. O‘zbekiston kontekstida esa ilmiy manbalar cheklangan bo‘lishiga qaramay, mahalliy onkologiya markazlarida o‘tkazilgan klinik kuzatuvlar aholining tibbiy 59 https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html 21 апреля 2025 г. xabardorligi pastligi, emlashga nisbatan ishonchsizlik va kechikkan tashxis holatlarini ko‘rsatmoqda2. METODLAR. Tadqiqotda 2020–2024 yillar orasida e’lon qilingan 35 ta xalqaro va mahalliy ilmiy maqolalar, JSST va O‘zbekiston Sog‘liqni saqlash vazirligi hisobotlari tahlil qilindi. Epidemiologik statistikalar deskriptiv usulda, diagnostik metodlar esa taqqoslovchi (komparativ) yondashuv orqali baholandi. Bundan tashqari, O‘zbekistonning ikki yirik onkologik markazida 312 nafar bemor ma’lumotlari asosida klinik kuzatuvlar olib borildi. Bemorlarning yoshi, kasallik bosqichi, diagnostika turi va davolanish natijalari o‘rganildi. NATIJALAR Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki: 312 nafar bemorning 70% dan ortig‘ida kasallik 2- yoki 3-bosqichda aniqlangan; 85% hollarda bemorlar HPV infeksiyasi bilan bog‘liq bo‘lgan; Bemorlarning 65% da Papanikolau testi umuman o‘tkazilmagan; HPV testidan faqat 18% bemor foydalangan; Vaksina olgan ayollar soni juda kam — 9% atrofida bo‘lgan. Diagnostika bo‘yicha aniqlik ko‘rsatkichlari: Diagnostik usul Aniqlik (%) Papanikolau testi 72% HPV DNA testi 89% Ikki test birga 92% MUHOKAMA Tadqiqot natijalari O‘zbekistonda bachadon bo‘yni saratonining kech aniqlanishi va skrining testlarining sust rivojlanganligini ko‘rsatdi. Aholining sog‘liq madaniyati, ayniqsa, profilaktik tekshiruvlarga bo‘lgan ishonchi pastligicha qolmoqda. Bu esa sog‘liqni saqlash tizimi tomonidan amalga 60 https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html 21 апреля 2025 г. oshirilayotgan profilaktika va axborot-targ‘ibot ishlarining yetarli emasligini bildiradi. Rivojlangan mamlakatlar tajribasi shuni ko‘rsatadiki, HPV vaksinatsiyasi, muntazam skrining va sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilish orqali bachadon saratonini deyarli butunlay yo‘q qilish mumkin. JSST 2030-yilgacha servikal saratonni yo‘q qilish bo‘yicha global strategiya ishlab chiqqan bo‘lib, O‘zbekiston ham bu tashabbusni qo‘llab-quvvatlamoqda1. XULOSA Servikal saraton — erta aniqlansa, davosi mavjud bo‘lgan kasallikdir. O‘zbekistonda bu borada quyidagi chora-tadbirlarni amalga oshirish zarur: Aholini muntazam skrining dasturlariga jalb etish; HPV vaksinatsiyasini keng joriy qilish; Ayollar sog‘lig‘i bo‘yicha keng ko‘lamli axborot-targ‘ibot ishlarini tashkil qilish; Tibbiy xodimlar malakasini oshirish va zamonaviy diagnostika vositalarini kengaytirish. Yuqoridagi chora-tadbirlar amalga oshirilsa, bachadon bo‘yni saratoni bilan bog‘liq kasallik va o‘lim ko‘rsatkichlarin