KLINIK AMALIYOTDA INNOVATSION MORFOLOGIK DIAGNOSTIKA USULLARI

Аннотация

Ushbu maqolada O‘zbekistonda olib borilayotgan eksperimental va klinik tibbiyot sohasiga oid tadqiqotlar natijalari keltirilgan bo‘lib, ular zamonaviy morfologik diagnostika usullariga asoslangan: impression sitologiya, jinsiy hujayralarning DNK-fragmentatsiyasi, siydik toshining kimyoviy tarkibini tahlil qilish texnologiyasi, oftalmologiya, andrologiya, urologiya va terapiya bo‘yicha klinik amaliyotga muvaffaqiyatli joriy etilgan. Kalit so‘zlari. morfologik diagnostika usullari, impression sitologiya, jinsiy hujayralarning DNK-fragmentatsiyasi, siydik toshining kimyoviy tarkibi. Morfologiya fan sifatida hujayra-to‘qima tuzilmalarini turli deteksiya va vizualizatsiya usullari yordamida o‘rganishning fundamental usullariga kiradi, shu bilan birga diagnostika usuli sifatida zamonaviy fan talablariga muvofiq rivojlanib, turli kasalliklarning patogenetik mexanizmlarini o‘rnatish, tashxislash va davolash samaradorligini baholashni takomillashtirishga katta hissa qo‘shadi, ularning patologik tabiatining morfologik isboti hisoblanadi. “Sitomorfologik tadqiqot - bu preparatda hujayra elementlarining morfologik tuzilishini tahlil qilish bo‘lib, hujayra tarkibini va hujayra elementlari joylashgan fonni o‘rganish, shuningdek, o‘rganilayotgan biologik obyektning morfofunksional xususiyatlari haqida ma’lumot olishni o‘z ichiga oladi” [1]. Olingan sitomorfologik ma’lumotlar to‘qimalar yoki organlardagi patologik jarayon bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, yallig‘lanish, degenerativ, displastik yoki proliferativ o‘zgarishlarni to‘qima va hujayra darajasida tashxislash imkonini beradi. Bunda yorug‘lik mikroskopi yordamida to‘qimalar, hujayralar, hujayra ichidagi organellalar va hujayralararo moddadagi o‘zgarishlar aniqlanadi. 161 https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html 21 апреля 2025 г. Tibbiy-biologik tadqiqotlarda mikroskop yordamida o‘lchamlari inson ko‘zining ajrata olish qobiliyatidan tashqariga chiqadigan obyektlarning tuzilishi o‘rganiladi. Asosiy mikroskopik tekshirish usullariga yorug‘lik va elektron mikroskopiya kiradi. Yorug‘lik mikroskopining ajrata olish chegarasi 200 nm, elektron mikroskopniki esa 0,5 nm atrofida. Biroq, yorug‘lik mikroskopiyasi sog‘liqni saqlash tizimining har qanday darajasida mavjud bo‘lganligi sababli keng tarqalgan bo‘lib, u hujayra va to‘qimalarning holati haqida batafsil ma’lumot olish, tirik fiksatsiyalanmagan obyektlarni in vivo sharoitida kuzatish skrining morfologik diagnostikasida juda muhimdir. Yorug‘lik mikroskopiyasining bir necha turlari mavjud bo‘lib, ularda yorug‘likning turli xususiyatlaridan foydalaniladi: yorug‘lik-optik, interferension, faza-kontrast, lyuminessent, stereoskopik, polyarizatsion, infraqizil, ultrabinafsha. O‘tuvchi yorug‘likda rutin mikroskopda biologik obyektlarning u yoki bu xususiyatlarini aniqlash uchun ularni oldindan fiksatsiyalangan preparatlar bilan bo‘yashga murojaat qilinadi, chunki faqat nobud bo‘lgan hujayralargina rangni qabul qiladi. Tibbiy texnologiyalarning zamonaviy rivojlanishi diagnostik qidiruv samaradorligini oshirish va davolash sifatini monitoring qilish imkonini beradigan diagnostik vositalarni, shu jumladan vital morfologik tadqiqotlarni izlashni taqozo etadi. Ushbu muammoni hal qilishga imkon beradigan eng qulay va samarali usullardan biri bu impression sitologiya (IS) bo‘lib, uning mohiyati shilliq qavat yuzasiga in vivo qo‘llanilganda maxsus milliporali membrana diski yuzasiga yopishadigan hujayra materialini mikroskopik o‘rganishdan iborat. “Oftalmologiya amaliyotida IMSni qo‘llash umumiy qabul qilingan sitologik usullarga (surtma-iz, shox parda va konyunktivadan qirindi olish) nisbatan bir qator afzalliklarga ega bo‘lib, ular ko‘proq jarohat yetkazadi, shuningdek, ko‘pincha shikastlangan yoki yetarli bo‘lmagan miqdordagi hujayra materialini olish bilan birga keladi” [2]. Ushbu usulning afzalliklari kam invazivlik, natijaning obyektiv ishonchliligi va bajarishning soddaligi bo‘lib, bu uni ambulatoriya sharoitida qo‘llash imkonini beradi. Bundan tashqari, uning 162 https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html 21 апреля 2025 г. to‘g‘ridan-to‘g‘ri keratoplastikada belmlardan kesib olingan shox parda disklari epiteliysini gistologik tekshirish bilan taqqoslaganda yuqori diagnostik samaradorligi ko‘rsatilgan. Quyida I-IV bosqichdagi keratokonus (KK) bilan og‘rigan bemorlarda shox pardaning sitomorfologik xususiyatlarini IMS yordamida o‘rganish natijalari keltirilgan. “Tadqiqotga 15 nafar (30 ta ko‘z) KK bilan og‘rigan bemorlar (o‘rtacha yoshi 35,2±10,1) kiritilgan bo‘lib, quyidagi tadqiqot guruhlari shakllantirildi: 1-guruh - I bosqichdagi KK bilan 6 ta ko‘z, 2-guruh - II bosqichdagi KK bilan 9 ta ko‘z, 3-guruh - III bosqichdagi KK bilan 7 ta ko‘z, 4- guruh - IV bosqichdagi KK bilan 8 ta ko‘z. “Morfofunksional holat va hujayra tarkibini baholash uchun ko‘z yuzasi epitelial qoplamasining morfologik ko‘rinishini obyektiv sifat va miqdoriy ma’lumotlarni tahlil qilish orqali yuqori ishonchlilik bilan baholash