Буддизм у тюркских народов раннего средневековья: литературные и лингвокультурные процессы

Аннотация

Buddhism has played a great role in the historical and cultural interrelations of the Central Asian people. Buddhism influenced not only the social development but also the spread of philosophical ideas. It served as a stimulus for the development of the eastern Renaissance. Concerning the spread of Buddhism, we shouldn't forget about the political, cultural and economic relations of the early Turkic peoples with the other peoples of the east along the Great Silk Road. In their religious and cultural relations the early Turks took Buddhism from Indians, Tokharians and Sogds. Subsequently Turkic peoples themselves exerted a great influence on the development of Buddhism. In this circular historical process early Turkic society played an important role. Keywords and expressions: Buddhism, Buddhism and ancient western civilization, ancient Turkic Buddhism, Turkic-Buddhist literature, literary relationship, Buddhist philosophy, Turkic language of early middle ages, Turkic-Buddhist manuscripts, history of Turkic scripts. Шарқ халқларининг ижтимоий-сиёсий ҳа- лардан бўлмиш I Канишканинг подшоҳлиги ёти, маданияти тарихида, фалсафий қарашлар, даврида буддизмга кенг йўл очиб берилди. адабий алоқалар ва тилларнинг ўзаро таъси- Ўша пайтда Кушон давлатининг чегаралари рида буддизмнинг ўрни катта бўлган. У илк кенгайди: ушбу давлат бир ёғи Шимолий ўрта асрларда улуслар бирлиги, уларнинг мада- Ҳиндистондан тортиб, ҳозирги Афғонистон ний юксалиши, диний-фалсафий фикрлар уму- ерлари, Ўрта Осиё ва Шарқий Туркистоннинг мийлигини таъминлаб, Шарқ цивилизациясига айрим ҳудудларини қамрар эди. Ёзма манба- унумли таъсир кўрсатган динлардан бири эди. ларда қайд этилишига кўра, Ўрта Осиёда Кеш, Суғд ўлкасидан Чочга қадар ерлар айни под- Буддизмнинг Ўрта Осиёга кириб келиши шоҳликка қараган. Чегаралари кенгайган пал- Ўрта Осиё халқлари буддизмга мелод- лада Фарғона ҳам унинг тасарруфида бўлган- нинг илк юзйилликларида, кушонлар замо- лигини тасдиқловчи далиллар бор2. нида ўта бошлаганлар1. Айниқса, кушон- Кейинги юзйилликларда ҳам Ўрта Осиё- да буддизмнинг мавқеи ва таъсири юқори 1 Қаралсин: Б. Г. Гафуров. Таджики. Древнейшая, древняя и средневековая история. Книга первая. – Душанбе, 1989. – С. 214–217; Genel Türk Tarihi. 2. – Ankara, 2002. – S. 399. 2 Б. Г. Гафуров. Кўрсатилган асар. 188–191-б. 3 S H A R Q M A S H ’ A L I эди. У қадимги Тоҳаристонда ҳам кенг ёйил- Биринчи ва Иккинчи кўк турк хоқонлиқ- ган. Араблар истилоси арафасида Ўрта лари даврида асосан тангриканлик инончи кенг Осиёга сафар қилган Шарқ сайёҳлари ёзиб ёйилган. Шунга қарамай, хоқонлиқнинг ғарбий ва жанубий ўлкаларида буддизм ҳам амал қи- қолдирган манбалар бу хусусда яхши ва лар эди. Қизиғи шундаки, баъзи турк хоқонла- қизиқарли маълумот беради. рининг ўзлари тангриканликка сиғинсалар-да, Бу жиҳатдан 629–645 йиллар давомида буддизмга кенг йўл очиб бериб, унинг ёйилу- Ҳиндистонга сафар қилган хитой роҳиби ва та- вига монелик қилмадилар. Уйғур хоқонлик ва ниқли буддашунос Сюань-цзан кечмишига ба- давлатларида эса буддизм ва монийлик турк- ғишланган асарда келтирилган маълумотлар ларнинг бош динига айланди. ўта аҳамиятли. Чунки сайёҳнинг сафар йўли Олимларнинг ёзишига қараганда, буд- Ўрта Осиё орқали ўтади. Саёҳатномада бу ўл- дизм Хитойга мелодий II асрда, орадан икки калар географияси, шаҳарлари, халқи, диний аср ўтгач, Кореяга, Японияга эса VI асрда қарашлари, урф-одатлари яхши ёритилган1. кириб борди6. Шундай қилиб, буддизм илк 726 йили Ўрта Осиёга сафар қилган хитой- ўрта асрлардаёқ Шарқнинг кенг ёйилган йи- лик сайёҳ Хой Чао ўз эсдалигида Тоҳаристон рик ва қудратли динларидан бирига айланиб ўлкаларидаги (жумладан, Хутталон ва Вахан улгурган эди. ўлкалари) халқларнинг динига тўхталиб: “Под- Буюк ипак йўли ва буддизмнинг ёйилиши шоҳ, уламолар ва халқи буддизмнинг хинаяна мазҳабига эътиқод қилади, бу юртда ибодат- Буддизмнинг Осиё мамлакатлари бўйлаб хоналар ва роҳиблар жуда кўп”, – деб ёзган ёйилиши ва унинг йирик бир динга айлани- эди2. Сайёҳ бу юртнинг халқи тўғрисида ҳам шида Буюк ипак йўлининг таъсири катта. яхши маълумот берган. Унинг таъкидлашига Буддизмнинг Ўрта Осиёга кириб келиши қараганда, бу юртнинг ҳукумдори (ябғуси) – унинг кейинги такомилига кенг йўл очиб турк қавмларидан, мамлакат халқининг ярми – берганлигини алоҳида таъкидламоқ керак. “ху”лар, ярми маҳаллий халқ, иккинчи ярми – Муҳими, Буюк ипак йўлида кечган савдо- турклардир. Юрт араблар қўлида. Халқининг иқтисодий, маданий алоқалар туфайли буд- бир қисми тоҳарча, бир қисми туркча, қолгани дизм кенг тараққиёт йўлига тушиб олди. маҳаллий тилда сўзлашади3. Уларнинг таъсирида буддизм Шарқнинг йи- Араб истилоси арафасида Самарқанд ва рик динларидан бирига айланди7. Бухородаги буддизмнинг аҳволи ҳақида Фанда буддизмнинг Осиё бўйлаб ёйи- бир оз ўйлаб хулоса чиқариш керакка ўх- лиши ва унинг дунё динига айланиш тарихи шайди. Чунки манбалар бу хусусда икки хусусида бир-бирига тескари бўлган икки хил, бир-бирига унчалик мос келмайдиган хил қараш бор. Биринчисига кўра, буддизм маълумотларни беради. Чуно