О значениях слова туз в тюркских письменных источниках

Аннотация

Мазкур мақола туб туркий сўзлардан ҳисобланган tüz лексемаси ва унинг ясамаларининг эски туркий тил ва эски ўзбек тили ёзма ёдгорликларида ифодаланган маънолари таҳлилига бағишланган. Ўрганилаётган лексеманинг маъно доирасини таҳлил қилиш асосида унинг полисемантик характерга эга экани кўрсатиб берилган. Ёзма ёдгорликлар матнидан келтирилган фактик материаллар лексеманинг алоҳида семаларини асослаш учун хизмат қилган. Таянч сўз ва иборалар: ёзма манбалар, туркий тил, tüz лексемаси, tüz сўзининг ясамалари, маъно доираси, полисемантик сўз. Аннотация. Данная статья посвящена анализу значений считающейся исконно тюркской лексемы tüz и её производных, приводимых в письменных памятниках старого тюркского и старого узбекского языков. На основе анализа смыслового диапазона изучаемой лексемы показан её полисемантический характер. Приведённые фак- тические материалы из письменных памятников послужили обоснованию отдельных сем лексемы. Опорные слова и выражения: письменные памятники, лексема tüz, лексико-семантические процессы, слово с множеством значений, исконно тюркское слово, круг значений. Summary. This article is dedicated to the “tьz” lexeme which is considered to be the Turkic main word and the analyses of meanings of its formations uttered in the ancient written monuments of the Old Turkic and the Old Uzbek languages. On the basis of analysing the meaning circle of studying lexeme, its polysemantic character has been brightened. The factual materials given from the written monuments have served to base the separate semes of lexeme. Keywords and expressions: written sources, Turkic language, the lexeme of “tьz”, formations of the word tьz, the circle of meaning, polysemantic word. Тил лексикаси тарихини ўрганиш, бир лексик-семантик вариантлари негизида қа- томондан, ҳар бир сўзнинг тадрижий тарақ- рор топади. қиёт йўлларини очиб берса, иккинчидан, у XVI аср ёзма ёдгорлиги “Таржима-и таф- тилнинг айрим даврлардаги сўз бойлиги ва сир-и Чархий”1 тилида tüz лексемасининг муайян фонетик, морфологик, синтактик ху- сусиятларини ёритишга ёрдам беради. Бино- барин, лексика тарихини ўрганиш, умуман, тил тарихини тадқиқ этиш учун ҳам муҳим- 1 Тошкент давлат шарқшунослик институти ҳузури- даги Абу Райҳон Беруний номидаги Шарқ қўлёзмала- дир. Шу нуқтаи назардан, туркий тиллар, ху- ри маркази фондида 7180 рақам остида ягона нусхада сусан, ўзбек тилининг тарихий лексикаси- сақланаётган “Таржима-и тафсир-и Чархий” асари нинг қўлёзма манбаларда акс этган бой фак- 993/1585 йилда тилшунос Ҳамадоний Ҳожи томони- тик материаллар ёрдамида ҳар томонлама дан Нисо ҳокими Санжар Муҳаммад Султон талабига чуқур ва илмий жиҳатдан тадқиқ этиш ҳо- кўра форс-тожик тилидан туркийга ўгирилган. Тур- зирги кунда амалга оширилиши зарур бўлган кий адабий тилнинг XVI асрдаги қиёфасини ўрганиш вазифалардан бири ҳисобланади. Зеро, тил учун муҳим манба ҳисобланган мазкур ёзма ёдгорлик тарихини ўрганишда энг ишончли манба илмий тадқиқотга жалб қилинган: Яъқуб Чархий тафсирининг туркий таржимаси (Таржимаи тафсири бизгача етиб келган ёзма ёдгорликлардир. Чархий) // Нашрга тайёрловчилар, кириш, изоҳ ва Тилдаги ҳар бир сўз бошқа сўзлардан аж- мавзу кўрсаткичлари муаллифлари: И. Усмонов, Г. ралган ҳолда мавжуд бўлмайди, балки улар Саидова. –Тошкент, 2010; Мовароуннаҳр туркий таф- билан турли маъновий алоқаларга киради. сирлари тарихидан [Таржимаи тафсири Чархий]. Сўз- Сўзлараро маъновий муносабатлар уларнинг боши, табдил, изоҳ ва мавзу кўрсаткичлари муаллиф- лари: И.Усмонов, Г.Саидова. –Тошкент, 2012. 74 S H A R Q M A S H ’ A L I маъно доирасини таҳлил этиш, унинг қуйи- даги мисолда юқоридаги маънони кўриш даги семаларда қўлланганини тасдиқлайди: мумкин: tüz oturdï köki üzä5 [поясида тик А) тўғри, текис, эгри бўлмаган: yer tüz турди]. Қайд этилган семанинг ифодалани- bolup, hamvār bolsa va anda heč biyiklik-u шига “Қуръоннинг Хоразм туркийси таржи- ašaqlïq qalmasa1 [ер текис бўлиб, унда ҳеч маси” ёзма ёдгорлигидан6 бир мисол кел- бир тепалигу чуқурлик қолмаса]. Келтирил- тирамиз: taqï olčuŋ tüz tarāzū birlä7 [тўғри ган мисолдан маълум бўлганидек, асар тили- тарози билан ўлчанг]. да сўзнинг ушбу семаси форс-тожикча ham- Маҳмуд Кошғарий “Девону луғати-т- vār راﻮﻤه сўзи билан синоним муносабатига турк”да маъноси текширилаётган сўзнингﺮﻴی ﺰﺕ киришган. “Тафсири Чархий”нинг XVII– tüz yer [текис ер] мисолида “текис, тўғри нар- XVIII асрларга оид Мулло Кичик лақабли са” маъносини кўрсатиб берган8. XI асрда Мир Муҳаммад Фозил Тошкандий томони- туркийда яратилган “Қутадғу билиг” дидактик дан амалга оширилган таржимаси версия- асаридаги қуйидаги шеърий парчаларда ҳам сида2 лексема шу маънода қўлланишда да- сўзнинг ушбу семаси англашилади: вом этган. Мазкур таржимада унинг зид маъ- Qayu näŋ tüz ersä qamuğï uz ol, носи сифатида ىﺮﻜیا egri сўзининг қўллани- Qamuğ uz körü barsa qïlqï tüz ol. ши биз кўрсатаётган маънони аниқроқ ифо- Мазмуни: Қайси нарса тўғри бўлса, ўша далашга хизмат қилган: ba‘zi tüz tumšuq bilan нарса соз бўлади, барса соз нарсалар мо- terip yerlar, ba‘