Графические особенности турецкой лексики в произведении «Мукаддамут-л-адаб»

Аннотация

Ушбу мақолада Маҳмуд Замахшарийнинг “Муқаддамату-л-адаб” асаридаги туркий сўзлик- лар илмий жиҳатдан ўрганилиб, мазкур сўзликларнинг график хусусиятлари батафсил келтирилган . Таянч сўз ва иборалар: сўзлик, график хусусият, қўлёзма, “Ёзгат” нусха, товуш, ҳаракат, ҳарф. Аннотация. В данной статье изучаются слова тюркского происхождения в произведении Замахшари «Мукаддамату-л-адаб» и подробно приведены их графические особенности. Опорные слова и выражения: словник, графическое свойство, рукопись, копия «Язгат», звук, харакат (подвижность), буква. Summary. In this article the author envestigates Turkic words and phrases (vocabulary) in the work of “Muqaddimat ul- Adab” by Makhmoud Zamakhshary from scientific point of view and proposes their graphical features. Keywords and expressions: vocabulary, graphical feature, manuscript, the copy of the work “Yozgat”, voice, opostorphe, letter Ватанимиз мустақилликка эришгандан сўнг луғатшунослик, аруз, нотиқлик санъати, бой илмий меросимизни ўрганиш соҳасида шеърият, мантиқ, география, фалсафа ҳамда турли фанлар қатори тилшунослик, адабиёт- диний илмларни ўз ичига олган асарларида шунослик, луғатшунослик ҳамда шарқшунос- кўринади. Маҳмуд Замахшарий асарлари- ликка оид қўлёзма манбаларни ўрганиш, тад- нинг кўпчилиги адаб илмининг турли маса- қиқ этиш учун кенг имкониятлар эшиги очиб лаларини ўрганишга йўналтирилган. Бугун- берилди. Айнан шу йилларда кўплаб буюк аж- ги кунда унинг қаламига мансуб турли соҳа- додларимиз қатори Маҳмуд Замахшарийнинг лардаги 70 дан ортиқ нодир асарлари мав- асарлари ҳам ўрганила бошланди. жудлиги маълум. Маҳмуд Замахшарийнинг Мустақилликка қадар Маҳмуд Замахҳша- чуқур билими, буюк даҳоси ва фаннинг тур- рий илмий мероси кам ўрганилган. 1995 ли соҳаларга оид ўлмас асарлари у ҳаётлик йилда Ўзбекистон Республикаси Вазирлар пайтидаёқ бутун мусулмон Шарқида унга Маҳкамасининг Маҳмуд Замахшарий тавал- бетакрор шуҳрат келтирган. лудининг 920 йиллигини нишонлаш ҳақида Маҳмуд Замахшарийнинг кўплаб асар- қарори алоҳида аҳамият касб этди. Халқи- лари қаторида унинг тилшунослик, луғатшу- миз ва кенг жамоатчиликни бобокалонимиз- носликка оид “Муқаддамату-л- адаб” асари нинг ҳаёт-фаолияти, илмий мероси билан алоҳида ўрин тутади. таништиришда А. Рустамов, У. Уватов, 1921 йилда Садриддин Айний “Меҳнат- З. Исломов, М. Ҳакимжонов, М. Носирова, кашлар товуши” газетасида ёзган мақоласи- Н. Сулаймонова каби олимларимизнинг ил- да Маҳмуд Замахшарийнинг “Муқаддамату- мий-тадқиқот ишлари, монография, рисола л-адаб” асари ўзбек тили учун бутун дунё- ва туркум мақолалари диққатга сазовор нинг хазинаси билан баробар деб, унинг ишлардан ҳисобланади. ижодига эътибор беришга чақирган эди. Маҳмуд Замахшарий илмий меросининг Ушбу асарнинг арабий-форсий, арабий- таҳлили, унинг асосан ижтимоий соҳаларда, форсий-туркий, арабий-форсий-туркий- мўғу- чунончи, адабиётшунослик, тилшунослик, 15 S H A R Q M A S H ’ A L I лий сўзлик киритилган қўлёзмалари дунёнинг Ёзгат нусхасининг ўзига хослиги туркий турли мамлакатлари фондида сақланмоқда. сўзликка, айниқса, талаффуз қоидаларига Ушбу асар юзасидан ҳам устозларимиз алоҳида эътибор қаратилганлиги билан аж- З. Исломов, М. Ҳакимжоновлар томонидан ралиб туради. Қадимий даврга мансуб тур- номзодлик ва докторлик диссертациялари кий тилдаги қўлёзмаларда айрим истисно ҳимоя қилинган. Мақола “Муқаддамату-л- ҳолатларни инобатга олмаганда сўзлар ҳара- адаб” асарининг арабий-форсий-туркий сўз- катсиз – зеру забарсиз ёзилган. Лекин “Му- лик киритилган дунёда мавжуд нусхалар қаддамату-л-адаб”да туркий сўзларнинг ўқи- ичида ўзининг энг қадимийлиги билан қим- лишини, биринчи навбатда, тўғрилаш мақса- матли “Ёзгат” нусхасидаги имло хусусият- дида матннинг турли ўринларида ҳаракатлар лари ҳақидадир. Ушбу қўлёзма асар хотима- қўйилган. Ҳаракатларнинг берилиши барча сидаги ёзувга кўра, хижрий 655, милодий сўзларда бир хил учрамайди. 1257 йилда Хоразмлик котиб Иброҳим бин (Е. 122а.3)ىﺮﻌﺷ ﺖﻴﻟ – лайта шеъри – ﻰﻜﺷا Маҳмуд сўфи Муазза қўли билан китобат ﻢﻳدﺎﺴﻠﺑ – кашки билсадим. Иборадаги би касра- қилинган. Ушбу қўлёзма XII–XIII аср туркий ланган, лом сукунланган. Шу ҳаракатлар ор- тили, лексикаси, унинг семантик, грамматик қали сўз тўғри ўқилишига имкон яратилган. хусусиятлари ҳамда ўрта аср туркий тилига (Е. 120а.5) رﺬﺒﻟا رﺬﺑ – базара ал-базра – мансуб бўлган сўзлик ва унинг график хусу- ﻰﺘﺠﺱ ﻰﻨﻘﻠﻏروا – уруғлуқны сачты. Туркий ﻖﻠﻏروا сиятларини очиб беришлиги билан харак- – шаклидаги сўзни уруғлуқ, урығлық кўри- терланади. Ушбу нусхадаги туркий сўзлик- нишида ўқиш мумкин. Қўлёзмадаги ҳаракатлар нинг графикаси кейинги асрларда китобат ушбу сўзни айнан уруғлуқ шаклида талаффуз қилинган бошқа қўлёзмалардаги имло қои- қилишни кўрсатади. Чунки, “Муқаддамату-л- даларидан бир қанча ўзига хосликлари адаб”нинг мавжуд барча қўлёзмаларида юқо- билан ажралиб туради. ридаги қолипга риоя қилинган; қиёсланг: “Муқаддамату-л-адаб”нинг ўрганилган (TI. 194а.3)ﻰﻨﻗوروا ﻰﺘﺟﺎﺱ – сачты уруқны, барча қўлёзмаларида туркий сўзлик тўлиғича (TII. 31а.1)ﺎآﺮﻳ ﻰﻨﻗوروا ﻰﺘﺠﺱ – сачты уру