Употребление экономических терминов: проблемы и решения

Аннотация

In this article reflected about the formation and using the economic terminology on the Uzbek language, using the terms with less attention to translating and without translation, which entered words from English and Russian languages. Калит сўзлар: илмий-техник инқилоб, иқтисодий терминлар, ижтимоий ҳаёт, касб-ҳунар, мутахассислик, бозор, савдо-сотиқ, вексель, прейскурсант, кредит, товар, бухгалтер, банк, кассир, аванс, маклер. Кириш Иқтисодиёт тармоқларининг жаҳон миқёсида инновацион ривожланиши ва уларнинг ҳозирги глобаллашув ҳамда интеграция жараёнларини жадаллашуви шароитида исталган мамлакат ички иқтисодий ислоҳотларига бевосита таъсири мамлакатда фаолият юритаётган тадбиркорлар, ишбилармонлар, иқтисодиёт соҳасидаги мутахассис кадрларни хорижий тиллар, инглиз ва рус тилларини мукаммал билишни талаб этилмоқда. Жумладан, Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Чет тилларни ўрганиш тизимини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида» 2012 йил 10 декабрдаги ПҚ-1875-сонли қарори инглиз тилини мукаммал биладиган ва ушбу тилда эркин мулоқот қила оладиган мутахассис кадрлар тайёрлашга қаратилган1. Хозирда иқтисодиёт соҳаларида фаолият юритаётган тадбиркорлар ҳамда соҳа бўйича етишиб чиқаётган мутахассис кадрларнинг ҳаммалари ҳам жаҳон тиллари, жумладан инглиз ва рус тилларида эркин мулоқот қилиш имкониятларига эга бўлмоқдалар, бу эса фаолият давомида ушбу соҳага ривожланган мамлакатларда яратилаётган инновацияларни жорий қилиш, ўз соҳалари бўйича эришилган ютуқлар ва мавжуд муаммолар билан яқиндан 1 Халқ сўзи, 11.12.2012 й., 240 (5660)-сон № 5, 2017 www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 5, сентябрь-октябрь, 2017 йил танишишга кенг имкониятлар эшигини очмоқда. Бу жаҳон тараққиёти билан бир қадам. XIX аср бошланиш давридан ўзбек тили аста секин ўз ўрнини рус тилига бўшатиб бера бошлади. Барча ҳужжатлар рус тилида юритилиб, муомалага кираётган янги терминлар ўз холича қабул қилинди. Бундай ҳолат борган сари ўзбек илмий тилини заифлаштириб, кейинчалик иқтисодиётнинг кўплаб соҳаларидан ўзбек тилидаги терминларни батамом муомаладан чиқиб кетишига олиб келди. Бугунги кунда куплаб фанлар қатори иқтисодиётда ҳам ўзбек тилидаги терминларни бойитиш талаб этилмоқда. Шу боис, барча жаҳон тиллари қатори, ўзбек тилидаги терминларни, атамаларни жонлантириш, юқоридаги ва бошқа шунга ўхшаш муаммоларни ҳал қилиш, лозим. Шу билан бирга, иқтисодиётнинг етакчи йўналишлари: бухгалтерия-молия, эконометрика, менежмент, маркетинг, логистика ва халқаро иқтисодий муносабатлар йўналишлари бўйича қулай ва аввалги изоҳли луғатлардан фарқи, эски ўзбек тилида мавжуд бўлган терминларни муомалага киритиш, ўзбек тили асосчилари бўлмиш Алишер Навоий, Махмуд Қашғарий ва х.к.лар асарларидан иқтисодиётга оид атамалар синонимларга бойлигини инобатга олиб, терминларни жонлантириш хисобига Ўзбекистонда иқтисодиёт илм-фанини ривожига хизмат қиладиган, ҳар бир иқтисодчининг жавонидан махсус ўрин эгаллайдиган изоҳли луғат ишлаб чиқиш зарурати мавжуд. Ҳозирги ижтимоий-иқтисодий ҳамда илмий-техник туб ўзгаришлар даврида ноёб тушунчалар юзага келмокда. Яъни, юқори савиядаги илмий-техник инқилоб даврида ишлаб чикариш, фан ва техниканинг барча соҳаларида янгидан- янги предметлар ва тушунчалар пайдо бўла бошлади. Жумладан, ўзбек тилидаги иқтисодий луғатларда ҳам янги атамалар (терминлар) пайдо бўлмоқда. Қайд етиш лозимки, инглиз, рус тилларидан кириб келаётган иқтисодий терминларга кам эътибор қаратилганлиги сабабли мазкур терминологик тизим ўзининг тўлиқ ифодасини топа олгани йўқ. Ҳозирги шароитда ижтимоий ҳаётнинг ҳамма жабҳаларида янгича фикр юритилмокда. Жумладан, бундай ёндашув ижтимоий фанларни тўла қамраб олди, чунки унинг оқибати жамиятда инсон ҳаётига, келажак тараққиётига, уни қамраб олган оламга тегишлидир. Шунинг учун ҳам кишилар, миллатлар ва давлатлар ўртасидаги муносабатларда биринчи ўринда ижтимоий алоқалар илгари сурилмокда. Республикамизда ҳам бу сохадаги ҳолат бутунлай ўзгарди. Ташқи иқтисодий алоқалар янада ривожланиб кетди. Дунёнинг жуда кўп мамлакатлари билан иқтисодий алоқаларга кенг йўл очилди. Бу омиллар ўзбек тилида янги иқтисодий терминларни пайдо бўлишига сабаб бўлди. Шу боисдан фан ва техника тараққиётининг ҳозирги босқичида иқтисодий терминларни иқтисодий нуқтаи назаридан тадқиқ этиш муҳим аҳамият касб этади. Айниқса, янги иқтисодий терминларни шаклланиш манбаларини, умумтилда қўлланиш доирасини, мазкур тизимда рўй бераётган камчиликларни ва уларни бартараф етиш йўлларини аниқлаш каби қатор масалаларни ўрганиш зарурати пайдо бўлмоқда. Бундан ташқари ҳозирги ўзбек тилида қўлланилиб келинаётган иқтисодий терминларни тўплаш ва системалаштиришни ҳам ўз ичига олади. Ҳақиқатдан ҳам сўнгги йилларда миқдоран ортиб бораётган янги иқтисодий № 5, 2017 www.iqtisodiyot.uz 2 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 5, сентябрь-октябрь, 2017 йил терминлар мазмунини тўлароқ ифодалашга хизмат қилса-да, уларни амалда қўллаш ва эсда сақлаб қолиш анча ноқулайдир. Таъкидл