Институт уголовных проступков: зарубежный опыт и возможности их применения в законодательстве Республики Узбекистан

Аннотация

ушбу мақолада хорижий давлатларнинг жиноят қонунчилигини ўрганиш асосида Ўзбекистон Республикасининг жиноят қонунчилигига жиноят (ножўя) институтини жорий этиш имкониятлари ва истиқболлари таҳлил қилинган. Калит сўзлар: жиноят қонунчилиги, қилмиш, жиноят, жиноятни таснифлаш, квалификация қилиш, жиноят қонуни нормаларини такомиллаштириш. Аннотация: в данной статье на основе опыта уголовного законодательства зарубежных стран проанализированы возможности и перспективы введения института уголовных проступков в уго- ловное законодательство Республики Узбекистан. Ключевые слова: уголовное законодательство, проступок, преступления, классификация, со- вершенствование норм уголовного законодательства. Annotation: this article analyzes the possibilities and prospects of introducing the institution of criminal offenses into the criminal legislation of the Republic of Uzbekistan based on the experience of criminal legislation of foreign countries Жиноят қонунчилигини такомиллаштиришнинг муҳим йўналишларидан бири жиноят ва жазо каби муҳим таркибий институтлари тубдан қайта кўриб чиқишдан иборат бўлиб, бунда жиноятга оид тушунча ва қоидаларни такомиллаштириш асосий ва фундаментал аҳамиятга эга. Шунингдек, жиноятларни таснифлаш содир этилган муайян қилмишнинг ижтимоий хавфлилигини ҳуқуқий баҳолашнинг асосий мезони ҳисобланади. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2018-йил 14 майдаги ПҚ-3723-сонли Қарори билан тасдиқланган Ўзбекистон Республикаси жиноят ва жиноят-процессуал қонунчилигини такомиллаштириш Концепциясида жиноий жавобгарлик ва жазо тизимини такомиллаштиришнинг энг муҳим йуналиши сифатида жиноятнинг ижтимоий хавфлилик даражаси ва хусусиятини белгиловчи муқобил кўрсаткичларни жорий этиш орқали жиноятлар таснифи ва мезонларини қайта кўриб чиқиш кўрсатилган. Шу муносабат билан жиноятларни таснифлашга оид ёндашувларни тубдан ўзгартириш жиноий жавобгарлик институтини янада такомиллаштириш устувор вазифалардан биридир. Хорижий мамлакатлар тажрибаси ва Ўзбекистон Республикасининг жиноят қонунчилиги бу борадаги ёндашувларни иккига ажратиш имконини беради: биринчиси – жиноятларни хусусияти ва ижтимоий хавфлилик даражасига қараб унча оғир бўлмаган, оғир ва ўта оғир жиноятларга бўлиши; иккинчиси – жиноий ҳуқуқбузарликни ножўя қилмиш ва жиноятларга бўлиниши. Бугунги кунда айрим хорижий мамлакатларнинг тажрибаси бизни иккинчи ёндашувнинг истиқболларини баҳолашга имкон беради. Бироқ, табиий савол туғилади: бу тасниф Ўзбекистон Республикасининг жиноят қонунчилигига қанчалик самарали? Хорижий мамлакатлар тажрибасини кўриб чиқамиз. Австрияда бу таснифга кўра, жиноий ҳаракатлар жиноят ва қилмишларга бўлинади. Уч йилдан ортиқ муддатга озодликдан маҳрум қилиш ёки умрбод озодликдан маҳрум қилиш билан жазоланадиган қасддан содир этилган қилмишлар жиноят тоифасига киради. Бошқа барча жиноий харакатлар, шу жумладан эҳтиётсизлик оқибатида содир этилган жиноят қилмиш деб баҳоланади[1]. Испания ЖКнинг 13-моддасига кўра, бўйича жиноий ҳаракатлар уч қисмга: оғир, унча оғир бўлмаган жиноятлар ва қилмишларга бўлинади. Оғир жиноятларга қонунда оғир жазо тури назарда O‘zbekiston Respublikasi Milliy gvardiyasi Harbiy-texnik instituti axborotnomasi. – 2020. –№2. 9 I. KONSTITUTSIYA, INSON HUQUQLARI, JAMOAT TARTIBI VA XAVFSIZLIGI тутилган жиноятлар киради. Унча оғир бўлмаган жиноятлар ҳуқуқбузарлик, деб эътироф этилади, улар учун қонунда унча оғир бўлмаган жазо чораси назарда тутилган. Қонунчиликда енгил жазо тури назарда тутилган ҳуқуқбузарликлар жиноят деб эътироф этилади. Оғир ёки унча оғир бўлмаган жазо чоралари тенг равишда тайинланиши мумкин бўлган ҳолларда, жиноят барча ҳолатларда оғир ҳисобланади[2]. Италия ЖКда жиноий хатти-ҳаракат қуйидаги тоифаларга ажратилган: «Жиноий ҳуқуқбузарликлар, ушбу кодексга мувофиқ, уларни содир этганлиги учун тайинланган жазо турларига қараб жиноят ва қилмишга бўлинади» (Италия ЖКнинг 39-моддаси). Шу билан бирга, оғир жиноятларга умрбод озодликдан маҳрум қилиш, озодликдан маҳрум қилиш ва жарима билан боғлиқ бўлган жазо чоралари тайинланиши белгиланган. Қилмишлар эса ҳибсга олиш ёки пул ундириш билан жазоланади (Италия ЖК 17-моддаси)[3]. 1810 йилги Франция ЖК тарихида биринчи марта (1-модда) жиноий ҳаракатлар уч туркумга ажратилган: жиноят, қилмиш ва ҳуқуқбузарликлар, шу билан бирга, азоб-уқубат ёки шармандали жазо, ахлоқ тузатиш жазолари ёки полиция санкциялари назарда тутилган. Шунга ўхшаш ёндашув 1992 йилги Франция ЖКда ҳам сақланиб қолган, бироқ, ушбу Кодексда ушбу ҳаракатларнинг таснифи «уларнинг оғирлик даражасига қараб» (111-1-модда) амалга оширилганлиги ҳақида тўғридан-тўғри маълумот берилган[4]. Жиноят ва ножўя қилмишнинг тушунчаси қонунда тўғридан-тўғри кўрсатилиб, қонунда айбдорга нисбатан қўлланиладиган жазолар белгиланади, ҳуқуқбузарликлар эса (кўпинча «полиция бузилиши» деб аталади, чунки белгиланган қоидалар бузилади) қонунбузарларга нисбатан қўлланиладиган жазолар белгиланадиган қоидаларнинг қайси банди ва қай даражада бузилганлиги билан аниқланади (қонунда белгиланган фарқлар доирасида ва унг