XITOZAN-1,2,4-TRIAZOL-3D METALL KOMPLEKSLARINING MIKROBLARGA QARSHI XUSUSIYATLARI: YANGI BIRIKMALAR SINTEZI VA QO'LLANILISHI

Аннотация

Ushbu maqolada xitozan asosida 1,2,4-triazol hosilalari bilan sintez qilingan o‘tuvchi metall komplekslarining (Fe(II), Co(II), Ni(II), Cu(II), Zn(II), Mn(II), Cr(III)) sintezi, koordinatsion tuzilmalari, spektroskopik xususiyatlari va mikroblarga qarshi faolligi tahlil qilingan. Komplekslar Shiff asoslari, "click" kimyosi va to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘lash kabi usullar bilan hosil qilingan bo‘lib, ularning IR, UV- Vis, FTIR, XRD, SEM, TEM va boshqa instrumental usullar orqali tuzilmalari aniqlangan. Tadqiqotlar natijasida Co(II), Cu(II) va Zn(II) komplekslarining bakteriyalarga, zamburug‘larga va ayrim hollarda viruslarga qarshi yuqori faollikka ega ekani aniqlangan. Xususan, bu komplekslar biomembrana bilan elektrostatik ta’sir, ferment inhibatsiyasi va oksidlovchi stress mexanizmlari orqali mikroorganizmlar faoliyatini susaytiradi. Mazkur moddalarning farmatsevtika va agrotexnologiyada qo‘llanilishi istiqbolli hisoblanadi. Kalit so‘zlar:xitozan, 1,2,4-triazol, metall komplekslari, mikroblarga qarshi faollik, koordinatsion birikmalar, Co(II), Cu(II), Zn(II), spektroskopiya, biofaollik, sintez usullari, triazol ligandlari, zamburug‘larga qarshi ta’sir, virusga qarshi xususiyatlar, biomembrana, oksidlovchi stress Xitozan-1,2,4-triazol-metall komplekslari bir necha metall ionlari (Fe, Co, Ni, Cu, Zn, Mn, Cr) bilan hosil qilgan koordinatsion birikmalari mikroorganizmlarga qarshi faollikni sezilarli darajada oshiradi (Liu et al., 2018). Bu komplekslar xitindan olingan tabiiy polisaxarid xitozan va geterosiklik 1,2,4-triazol halqasining birlashmasidan hosil bo'lib, metall ionlari bilan koordinatsion bog'lanish orqali yanada samarali mikroblarga qarshi xususiyatlarga ega bo'ladi. (Rathinam et al., 2024) Tadqiqotlar natijasida, bu komplekslarning antibakterial, antifungal, va ba'zi hollarda antiviral ta'siri aniqlangan, ayniqsa Co(II) va Cu(II) komplekslari eng yuqori faollikni ko'rsatgan (Kazeminejad et al., 2022). https://scientific-jl.com 2 3 8 45-son_2-to’plam_May -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi Xitozan (β-(1→4)-bog'langan D-glukozamin va N-asetil-D-glukozamin birikmasidan iborat polisaxarid) qisqartirilgan xitin asosida hosil bo'lgan biopolimer hisoblanib, uning tabiiy mikroblarga qarshi xususiyatlari, biodegradatsiyasi va bioziddiligi tufayli ko'plab tibbiy, qishloq xo'jaligi va oziq-ovqat sanoati sohalarida qo'llaniladi. (Nie et al., 2016) maqolasida takidlashicha xitozanning fiziologik pH sharoitida kam eruvchanligi va cheklangan mikroblarga qarshi spektri uning qo'llanilishini cheklaydi. 1,2,4-triazol halqasi uchta azot atomiga ega besh a'zoli aromatik geterosikl hisoblanadi . Bu halqaning azot atomlari va turli o'rinbosarlar (masalan, tiol, amino guruhlar) metall ionlari bilan kuchli koordinatsion bog'lar hosil qilish imkonini beradi. 1,2,4-triazol hosilalari yaxshi ligandlar hisoblanadi va mikroblarga qarshi, antifungal va boshqa biologik faolliklarni namoyon qiladi.Xitozan-1,2,4-triazol komplekslarining turli o'tuvchi metall ionlari (Fe, Co, Ni, Cu, Zn, Mn, Cr) bilan hosil ilgan koordinatsion birikmalari yangi va samarali mikroblarga qarshi vositalarni yaratish imkonini beradi. Bu komplekslar, xitozan, triazol halqasi va metall ionlarining sinergik ta'siri tufayli har bir komponenta alohida ko'rsatadigan mikroblarga qarshi faollikdan ko'ra yuqoriroq faollikni namoyon etadi (Haddad et al., 2013) Xitozan asosidagi 1,2,4-triazol-metall komplekslarini sintez qilish ikki bosqichli yondashuv orqali amalga oshiriladi: birinchi bosqichda xitozanni 1,2,4-triazol bilan funktsionallash, ikkinchi bosqichda esa hosil bo‘lgan ligandlar asosida metall komplekslarini shakllantirish. Xitozanni triazol bilan funktsional guruhlar orqali bog‘lash bir necha asosiy usullar yordamida bajariladi .Eng keng tarqalgan usullardan biri Shiff asoslari hosil qilish usulidir. Ushbu yondashuvda xitozanning aminoguruhli birikmalari 1,2,4-triazol birikmalaridagi aldegid yoki keton guruhlari bilan reaksiyaga kirishadi va natijada imin bog‘lari (C=N) hosil bo‘ladi. Reaksiya, odatda, spirtli eritmalarda, kislotali muhitda yoki kislotali katalizatorlar ishtirokida olib boriladi. Bu usulning soddaligi va yuqori samaradorligi uni keng qo‘llaniladigan metodga aylantirgan (Ismiyarto et al., 2021) Yana bir samarali yondashuv bu "click" kimyosi deb ataluvchi CuAAC (Copper- catalyzed azide-alkyne cycloaddition) reaksiyasiga asoslanadi. Bu usulda xitozan molekulasi avval azid guruhlari bilan funktsionallanadi, so‘ngra alkin guruhiga ega triazol hosilalari bilan mis(I) katalizatori ishtirokida sikloqo‘shilish reaksiyasiga kirishadi. Bu orqali 1,2,3-triazol bog‘lari orqali xitozan zanjiriga 1,2,4-triazol guruhlari kiritiladi. Mazkur yondashuv yuqori selektivlik va hosila mahsulotlarning yaxshi barqarorligi bilan ajralib turadi (Sarwar et al., 2015). Shuningdek, to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘lash usuli ham mavjud bo‘lib, unda xitozan to‘g‘ridan-to‘g‘ri reaktiv funktsional guruhlarga ega triazol hosilalari bilan reaksiyaga kirishadi.