ARAB TILIDA TASDIQ VA INKOR GAPLAR: LINGVISTIK XUSUSIYATLAR VA GRAMMATIK SPETSIFIKA

Аннотация

This article explores the linguistic and grammatical features of affirmative and negative sentences in the Arabic language. It analyzes sentence structures, negation particles, affirmation forms, and their syntactic functions. The paper also highlights grammatical similarities and differences between Arabic, Uzbek, and English. It may be beneficial for learners and researchers of Arabic. Keywords: affirmative sentences, negative sentences, Arabic language, linguistics, grammar, syntax, particles Arab tili nafaqat Yaqin Sharq, balki butun dunyo tilshunosligi tarixida o‘ziga xos o‘rin tutgan qadimiy va rivojlangan tillardan biridir. Uning grammatika tizimi juda murakkab va mukammal bo‘lib, so‘z yasalishi, gap tuzilishi va grammatik munosabatlarning o‘ziga xos uslubi bilan ajralib turadi. Xususan, tasdiq va inkor gaplarning qurilishi, ularning ma’no va grammatik jihatdan farqlanishi arab tilining eng dolzarb va o‘rganishga arzigulik mavzularidan biri hisoblanadi. Men ushbu maqolada arab tilida tasdiq va inkor gaplarning maxsus grammatik xususiyatlari, lingvistik spetsifikasi hamda tarixiy va hozirgi zamondagi qo‘llanilishi haqida ilmiy https://scientific-jl.com/new 4444 8888 2222 Volume–76_Issue-1_May-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS tahlil yuritaman. Arab tilida tasdiq gaplar: grammatik mexanizm va sintaksis Arab tilida tasdiq gaplar (ةتبثملا لمجلا) har qanday to‘g‘ridan-to‘g‘ri bayon etiladigan, harakat, xususiyat yoki mavjudlikni inkor etmaydigan gaplardir. Ular yordamida voqea-hodisalar, fikr yoki ma’lumot aniq va bevosita bayon qilinadi. Bunda zamon ko‘rsatgichlari, shaxs zamirlarining to‘g‘ri uyg‘unligi va so‘z tartibi katta ahamiyatga ega. Arab tilida gap qurilishi asosan ikki asosiy tipga bo‘linadi: Ismiy gaplar (ةيمسلاا ةلمجلا): Gap boshida ism yoki zamir kelsa, u ismiy gap hisoblanadi. Bu holda, ko‘pincha fe’llar ishtirok etmasligi mumkin, masalan, "Talib darsda" — سردلا يف بلاطلا. Fe’liy gaplar (ةيلعفلا ةلمجلا): Gap boshida fe’l keladi va undan keyin subyekt (poqta) joylashadi: "O‘qituvchi ma’ruza o‘qiyapti" — ةرضاحملا ملعملا سردي. Arab tilining morfologik boyligi sabab, so‘zlar orasidagi grammatik bog‘lanishlarni izchil aks ettirish va aniq tushunish mumkin. Har bir tasdiq gapda so‘zlarning tartibi, ularning zamonga, sondagi va jinsdagi moslik darajasi yuqori aniqlik bilan ifodalanadi. Tasdiq gaplarda odatda hech qanday inkor partikuli yoki negatsiya vositalari ishlatilmaydi, bu orqali voqelikning borligi bevosita ifodalanadi. Inkor gaplarning shakllanishi: grammatik va semantik mezonlar Arab tilida inkor gaplar (ةيفنملا لمجلا) grammatik jihatdan maxsus negatsiya so‘zlari vositasida quriladi. Bu so‘zlar negatsiya partikullari deb ataladi va har bir zamon, gap turi hamda ma’no bilan uzviy bog‘langan. Negatsiya so‘zlarining eng keng xizmat qiladiganlari quyidagilar: Mā (ام): O‘tgan zamonda amalga oshgan fe’llarni inkor qiladi. Masalan, بتك ام بلاطلا — "Talaba yozmadi". Lā (لا): Ayni paytdagi yoki umumiy harakatlarni inkor qilish uchun ishlatiladi: دلولا أرقي لا — "Bola o‘qimayapti" yoki "Bola o‘qimaydi". Lā, shuningdek, har doim inkorlangan zamondagi fe’l oldidan qo‘yiladi. Lan (نل): Kelajakda sodir bo‘lmaydigan harakatlarni inkor qilish uchun xizmat qiladi, ya’ni bunda so‘z harakatning kelajakda sodir bo‘lishi mumkin emasligini bildiradi: بلاطلا رفاسي نل — "Talaba safarga chiqmaydi (kelajakda)". Laysa (سيل): Bu inkor fe’li asosan ismiy gaplarda ishlatiladi va hozirgi yoki doimiy mavjudlikni inkor etadi. Misol uchun: ارضاح سيل بلاطلا — "Talaba hozir emas". Har bir negatsiya partikuli grammatik va semantik vazifaga ega. Masalan, "mā" yordamida fe’liy gaplarning o‘tgan zamonda inkor qilinishi arab tili morfologiyasida muhim o‘rin tutadi. Negatsiya vositalarining tanlanishi gapda fe’l zamoniga, gap turiga (ismiy yoki fe’liy) va kontekstga qat’iy bog‘liq. Bu nuqtai nazardan, arab tilidagi negatsiya vositalarini ingliz tili va boshqa Yevropa tillaridagi negatsiya shakllari bilan taqqoslaganda xarakterli farqlar mavjud. Arab tilida har bir negatsiya vositasi ma’lum zamon, gap tipidir va morfosintaktik https://scientific-jl.com/new 4444 8888 3333 Volume–76_Issue-1_May-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS tuzilmaga mos ravishda qo‘llanadi. Tasdiq va inkor gaplarning o‘zaro farqlari va lingvistik tafovi Arab tilidagi tasdiq va inkor gaplar orasida fundamental lingvistik tafovut mavjud: birinchisi, voqelikni to‘g‘ridan-to‘g‘ri namoyon qilsa; ikkinchisi, hodisa, xususiyat yoki harakatning mavjud emasligini ko‘rsatadi. Bu farqlar sintaktik va morfologik jihatdan aniq aks etadi: Tasdiq gaplarda negatsiya so‘zlari ishtirok etmaydi. Inkor gaplarda faqat negatsiya partikullari yordamida va o‘ziga xos tartibda inkor hosil qilinadi. Fe’liy va ismiy gaplardagi negatsiyaning ifodalash usullari ham farqlanadi. Ismiy gaplarda "laysa" yoki "mā" ishlatilsa, fe’liy gaplarda "lā", "lan", "mā" kabi partikullar afzaldir. Tasdiq gaplarda voqelik yoki hodisa borligi bevosita bildiriladi, inkor gaplarda esa voqeaning bo‘