Вопросы бюджетирования доходов и расходов в управленческом учете

Аннотация

In this article were explored the formation of the budget of income and expenses, as well as were recommended samples of budgets of income and expenses of a manufacturing enterprise. In addition, by the author were developed recommendations on improving the methodology for the formation of the budget for income and expenditure. Калит сўзлар: бошқарув ҳисоби, бюджет, бюджетлаштириш, даромад ва харажатлар бюджети, молиявий натижа, сотилган маҳсулот таннархи, сотиш харажатлари, маъмурий-бошқарув харажатлари, асосий фаолиятнинг фойдаси, солиқ тўлангунга қадар фойда, соф фойда, рентабеллик. Кириш Республикамизнинг иқтисодий ривожланиши ва жаҳоннинг етакчи давлатлари сафига қўшилиши борасида изчил иқтисодий ислоҳотлар олиб борилмоқда. Банк-молия тизими барқарорлигини таъминлаш ва бюджет-солиқ сиёсатини изчил амалга ошириш, корхоналар фаолиятида қатъий тежамкорликка амал қилиш каби тадбирлар барқарор иқтисодий ривожланишнинг гаровидир. Бу хусусда Президентимиз Ш.М. Мирзиёев қуйидагиларни таъкидлайди: “Барчамиз сўзсиз тушунамиз, иқтисодий ислоҳотлар ва ижтимоий ўзгаришларни муваффақиятли амалга ошириш энг аввало иқтисодий ва молиявий органларнинг фаолияти самарадорлигига боғлиқдир. Улар яқин ва узоқ истиқболга мўлжалланган, мамлакатимиз иқтисодий қудратини мустаҳкамлашга доир стратегик вазифаларни нафақат ишлаб чиқиши, балки амалга оширишни таъминлаши зарур”[1, 27]. Дарҳақиқат, молиявий ва иқтисодий органларнинг самарали фаолияти орқали саноат, қишлоқ хўжалиги, қурилиш, транспорт ва бошқа тармоқларни барқарор ривожлантириш мумкин. Иқтисодиёт тармоқлари корхоналарида қатъий тежамкорликка риоя қилиш, маҳсулот сифатини ошириб боришда № 3, 2017 www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 3, май-июнь, 2017 йил фаолиятни пухта ишлаб чиқилган режалар асосида тўғри ташкил қилиш муҳим ўрин тутади. Кейинги йилларда иқтисодиёт тармоқларидаги таркибий, мулкий ва ҳуқуқий ўзгаришлар хўжалик юритувчи субъектлар фаолиятини ривожлантиришда режалаштириш жараёнини бюджетлаштириш билан тўлдириб боришни тақозо этмоқда. Корхона молия-хўжалик фаолиятини бошқаришга бўлган ёндашувдан келиб чиққан ҳолда бюджетлаштириш ишончли ва ҳаққоний ахборотлар асосида кейинги фаолиятни режалаштиришда муҳим ўрин тутади. Кўпчилик иқтисодий адабиётларда бюджетлаштириш ва бюджет атамаларига турлича фикр билдирилади. Фикримизча, бюджетлаштириш ўз мантиғига кўра молиявий натижаларни башорат қилиш, молиявий самарадорликнинг мақсадли кўрсаткичларини белгилаш, харажатларни минималлаштириш чора-тадбирларини белгилаш, фаолиятнинг молиявий барқарорлигини асослаш ва амалга оширилаётган лойиҳалар устидан назорат қилиш мақсадида корхона фаолиятини тартибга солишга қаратилган режалаштириш, ҳисоб, назоратнинг умумлашган технологиясини ўзида мужассам қилади. Бюджет эса муайян бюджет даври учун тузилган молиявий ва миқдор кўрсаткичларини ўзаро алоқадорликда корхона фаолиятини қамраб олувчи мувофиқлаштирилган молиявий режадир. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Иқтисодий адабиётлар таҳлил қилинганида бюджет ва бюджетлаштириш, даромад ва харажатлар бюджетига доир умумий методологик усуллар ёритилганлигини кўришимиз мумкин. “Бюджет” сўзи қадимги норманд тилидан олинган бўлиб, “bougette” халта, кармон, чарм қоп, пул тўла қоп деган маъноларни англатади [2]. Б.Нидлз, М.Пауэрс, С.Миллз ва Г.Андерсонларнинг фикрича: “бюджет – келгусидаги иқтисодий операциялар, хўжалик фаолияти ва натижаларни молиявий ва номолиявий кўрсаткичлар ифодасида башорат қилувчи ҳаракатлар режасидир” [3]. Россиялик иқтисодчи олимлар Е.А.Ананькина, С.В.Данилочкин ва Н.Г.Данилочкинларнинг фикрича, “бюджет – корхонанинг яхлит ёки алоҳида бўлимлари фаолиятини миқдорий экс этган режасидир” [4]. Республикамиз иқтисодчи олимлари А.Х.Пардаев ва З.А.Пардаеваларнинг фикрича, “бюджет – бу режалаштирилган фаолиятни амалга оширишдан олдин тузиладиган молиявий ҳужжат ҳисобланади” [5, 168]. Буюк Британиядаги бошқарув ҳисоби бўйича Қироллик университети (CIMA) маълумотларига кўра, бюджетлаштириш иқтисодий бошқарувнинг энг машҳур воситаси ҳисобланиб, 80% компанияларда қўлланилади [6, 272]. Кўпгина иқтисодчи олимлар бюджетлаштиришга турлича ёндашишади, масалан - молиявий режалаштириш жараёни [7], молиявий назоратни оптималлаштириш воситаси [8], бошқарув ҳисоби воситаси [9], корхона фаолиятини режалаштириш ва назорат қилиш воситасида бюджетларни ишлаб чиқиш жараёни [10], оператив бошқарув услуби [11]. Республикамиз иқтисодчи олимларидан Б.А.Хасанов ва А.А.Хашимовларнинг фикрича, “бюджетлаштириш – корхонанинг маълум № 3, 2017 www.iqtisodiyot.uz 2 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 3, май-июнь, 2017 йил даврга мўлжалланган молиявий-хўжалик фаолиятини режалаштириш ҳисобланади” [12, 165]. Жаҳон тажрибасига кўра бюджетлаштириш қуйидаги ижобий жиҳатларга эга: - жамоанинг руҳиятини кўтаришга ижобий таъсир кўрсатади; - корхона фаолиятини яхлит ҳолда мувофиқлаштириш имконини беради; - бюджетга ўз вақтида тузатишлар киритиш имконияти мавжуд; - олдинги даврларда т