Особенности страхования экспортно-импортных операций и их совершенствование

Аннотация

Мақолада Ўзбекистонда экспортни ривожлантириш ва экспортерларни ҳимоя қилиш чора-тадбирлари ҳамда экспорт-импорт операцияларини суғурталаш хусусиятлари очиб берилган. Суғурта компаниялари томонидан таклиф этиладиган экспорт-импортга доир суғурта маҳсулотлари таҳлил учун асос қилиб олинган. Аннотация: В статье раскрыты особенности развития в Узбекистане экспорта и мер по защите экспортеров, а также страхования экспортно- импортных операций. Для анализа использованы страховые продукты, предлагаемые страховыми компаниями по экспортно-импортным операциям. Annotation: In the article the features of development in Uzbekistan's exports and protection of exporters and insurance of export-import operations. The analysis is based on the insurance products offered by insurance companies on export-import operations. Калит сўзлар: суғурта, суғурта бозори, суғурта шартномаси, экспорт- импорт операциялари, суғурта қалтисликлари, экспорт суғуртаси,сиёсий қалтисликлар, тижорат қалтисликлари. Кириш Истиқлолга эришилгандан сўнг мамлакатимизнинг барча соҳаларида туб ўзгаришлар юз берди, бозор иқтисодиётига босқичма-босқич ўтиш мақсадида ислоҳотлар амалга оширилди. Барчамизга маълум, экспортни ривожлантириш иқтисодий сиёсатнинг муҳим таркибий қисми бўлиб, ҳар қандай мамлакатнинг ривожланганлик даражаси маълум қадар, унинг тайёр маҳсулотлар экспорти миқёслари билан ўлчанади. Ўзбекистоннинг жаҳон иқтисодиётига интеграциялашиб бориши ҳам экспорт ва импорт операциялари мажмуининг ривожланишига олиб келди. Бироқ таъкидлаш жоизки, маҳаллий экспортчиларимизнинг янги бозорларга чиқиши, янги савдо муносабатларини йўлга қўйиши ҳам, муқаррар равишда, қатор молиявий қалтисликлар билан боғлиқдир. Республикамиз Биринчи Президенти И.А. Каримов айтиб ўтганларидек, “Жаҳон бозорларида рақобат тобора кучайиб бораётган бугунги шароитда иқтисодиётимизнинг рақобатдошлигини тубдан ошириш, экспортга маҳсулот чиқарадиган корхоналарни қўллаб-қувватлашни кучайтириш, фермер хўжаликлари, кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик субъектларининг экспорт фаолиятидаги иштирокини ҳар томонлама рағбатлантириш устувор аҳамият касб этади” [1]. Бу жиҳатдан, яъни экспортни кўтариш, экспортчиларни ҳар тарафлама ҳимоя қилиш ва қўллаб-қувватлаш вазифаларини самарали ҳал этиш мақсадида мамлакатимизда бир қанча фармон ва қарорлар (Ўзбекистон Республикаси № 1, 2017 www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 1, январь-февраль, 2017 йил Президентининг «Товарлар (ишлар, хизматлар) экспортини рағбатлантириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги 1997 йил 10 октябрь ПФ-1871- сон Фармони, Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик субъектлари экспортини қўллаб-қувватлаш борасидаги қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги 2013 йил 8 августдаги ПҚ-2022-сон Қарори, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг “Миллий экспорт қилувчиларни суғурталашни таъминлаш чора-тадбирлари тўғрисида”ги 1998 йил 21 апрелдаги 167-сон қарори ва "Миллий экспорт қилувчиларни суғурталашни таъминлаш чора-тадбирлари тўғрисида" 1998 йил 21 апрелдаги 167-сон қарорига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш ҳақида”ги 2014 йил 2 июндаги 136-сон қарори) қабул қилинган. Мазкур фармон ва қарорларнинг ҳаётга татбиқ этилиши эса, ўз навбатида, экспортни ривожлантириш, экспортчиларимизни ҳар тарафлама қўллаб-қувватлашни кучайтиришга кенг имкониятлар йўлини очиб беради. Лекин, шуни ҳам эътибордан четда қолдирмаслик керакки, амалиётга татбиқ этиладиган ҳар бир ҳолатнинг биринчи навбатда, назарияси ишлаб чиқилиши лозим. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Бугунги кунда халқаро савдони ривожлантиришга доир масалалар иқтисодиётга доир адабиётларда етарли даражада кенг ёритилган бўлса-да, мамлакатлараро товар алмашинувини ривожлантирувчи, мамлакат иқтисодиётини тараққиёт даражасини белгилаб берувчи экспортни қўллаб- қувватлаш омили сифатидаги экспорт суғуртаси нисбатан кам ўрганилган. Россия ва хорижлик олимлардан Н.Г.Адамчук, С.М.Богданов, М.В.Ершов, А.О.Руднева, А.Савельев, Т.Бернхард, Ц.Ванг, Д.E.Гиантурко, Т.Доудинг, Л.Х.Делонкль, С.Диньч ва бошқалар ўз ишларида мазкур масалага қисман тўхталиб ўтишган. Шунингдек, Берн ассоциацияси ва Прага клуби, Халқаро кредит суғуртаси ва кафолатлар тақдим этиш ассоциацияси томонидан олиб борилган махсус илмий тадқиқотларда ҳам экспорт суғуртасига доир амалий масалалар маълум қадар ўрганилган. Республикамиз олимларидан А. Абдуллаев, С.В. Воҳидов, А.К. Ибрагимов, О. Бобожонов, Н. Жўраев, М. Тўлахўжаева, Ҳ.Р. Собиров, С. Қодирхонов, Б. Ҳасанов, Р. Холбеков ва Б. Хошимовларни ҳам мазкур соҳага доир илмий изланишларини алоҳида таъкидлаш жоиз. Бироқ, иқтисодиётни эркинлаштириш шароитида суғурта компанияларининг экспорт суғуртасига доир олиб бораётган ишларининг назарий масалалари илмий адабиётларда ўз ифодасини етарли даражада топа олди, дея олмаймиз. Бугунги кунда суғурта компанияларида экспорт-импорт операцияларини суғурталаш харажатлари ҳисобини такомиллаштириш борасида чуқур изланишлар талаб этилмоқда. Тадқиқот методо