АНАЛИЗ ПОКАЗАТЕЛЕЙ ЭКОНОМИЧЕСКОЙ ЭФФЕКТИВНОСТИ ИНОСТРАННЫХ ИНВЕСТИЦИЙ И НАПРАВЛЕНИЯ ИХ УЛУЧШЕНИЯ

Аннотация

The article analyzes the indicators of economic efficiency of foreign investments. Indicators of efficiency and cost of the investment project are calculated, scientific proposals are presented. The efficiency of investment use includes such indicators as the share of investment in GDP, the share of investment in fixed assets, as well as the level of return on investment. These indicators allow you to assess how effectively the collected funds are used and how they affect the economic growth and development of the country. Keywords: open door policy, foreign investment, economic policy, strategy, export opportunities, investment activity, investment environment, investment capacity, investment projects, investment attractiveness, investment policy. Кириш. Миллий иқтисодиётга инвестициялар, шу жумладан хорижий инвестицияларни, жалб этиш ва улардан фойдаланишнинг иқтисодий самарадорлигини баҳолаш жараёнлари бир қатор кўрсаткичлар тизимини қўлланилишини талаб этади. Инвестицияни жалб этиш жараёнидаги бирламчи омил сифатида инвестицион лойиҳанинг жозибадорли ҳисобланади. Ҳар бир инвестор бозор тамойилларига асосланар экан, у учун жозибадорлик бевосита инвестициялар самарадорлиги билан ўлчанади. Лойиҳаларнинг самарадорлиги ва инвестицион жозибадорлигини баҳолаш узоқ вақтдан бери ҳукумат даражасида эътибор марказида турган мавзу бўлиб келмоқда. Адабиётлар шарҳи. Миллий иқтисодиётга инвестициялар, шу жумладан хорижий инвестицияларни, жалб этиш ва улардан фойдаланишнинг иқтисодий самарадорлигини баҳолаш жараёнларини ўрганишга бағишланган илмий адабиётлар қаторида хориж олимлари билан бир қаторда Ғарб олимиларидан Макконнелл (1993) фикрича, инвестиция ишлаб чиқариш ва жамғариш воситалари асбоб-ускуналар, машина, завод-фабрика, транспорт воситалари, товар ва хизматларни истеъмолчига етказиб бериш тизими жараёнидир. Кэмбелл (1993) инвестицияларнинг туб моҳиятини ёритиб берган, инвстициялар – бу ишлаб чиқариш ва ишлаб-чиқариш воситаларини тўплаш ҳамда моддий заҳираларни кўпайтириш ҳаражатларидир деб берилган таъриф амалий назарий жиҳатдан ифодалаб беради. Розенберг (2007) ўзининг «Инвестициялар» луғатида инвестицияларга таъриф берар экан, инвестиция – кўпайтириш, даромад олиш ёки капитал ўстириш мақсадида пул сарфланишидир, деган фикирни юритади. Миллий иқтисодиётдаги инвестицияларнинг ролига баҳо бериб, россиялик иқтисодчи олим Михайлова (2007) «инвестициялар келажакда даромад ёки ижтимоий самара олиш мақсадида капитални ҳар қандай шаклда қўйиш сифатида ифодаланади» деган фикрни илгари сурди. Ўзбекистонда мазкур соҳада олиб борилган тадқиқотлар таҳлили кўрсатишича, миллий иқтисодиётга хорижий инвестициялар оқимига таъсир қилувчи омиллар кенг доираси ўрганилган ҳолда, келгуси давр прогнозларини ишлаб чиқишда асосан иқтисодий кўрсаткичлар, жумладан, ЯИМ ва унинг ўсиши динамикаси, инвестиция фаоллиги, ишлаб чиқариш салоҳияти, савдо баланси, табиий ресурс салоҳияти, истеъмол 298 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel www.sci-p.uz салоҳияти, меҳнат салоҳияти, инфратузилма салоҳияти кабилар киритилган ҳолда институционал жиҳатлар омил сифатида эътибордан четда қолдирилган. Жумладан, Валиев (2021) Ўзбекистонда ҳудудлар иқтисодиётини барқарор ривожлантиришда инвестиция салоҳиятини ошириш механизмларини таҳлил этишга доир тадқиқотида “ялпи ҳудудий маҳсулот ўсиш суръатларига асосий капиталга инвестициялар ўсиш суръатлари таъсири панел маълумотлар базасига асосланган регрессия функциялари орқали баҳолаган. Аманова (2023) инвестицион фаолиятни молиялаштиришнинг бозор механизмларини такомиллаштириш доирасида олиб борган тадқиқотида ЯИМнинг ўсиш суръати, хорижий инвестицияларнинг ўсиш суръати, иқтисодий фаолият турлари бўйича саноат тармоқларининг ўсиш суръати, инфляция даражаси, Рузметов кичик бизнес субъектларини ривожлантиришда хорижий инвестицияларни жалб қилишни эконометрик моделлаштириш доирасидаги тадқиқот ишида олий таълим муассасалари битирувчилари сони, кичик бизнес субъектлари сони, кичик бизнес субъектларида ишлаб чиқарилган маҳсулот ҳажми, меҳнат ресурслари сони (Аманова, 2023). Кадирова миллий иқтисодиётни ривожлантиришда инвестицияларнинг ролини ошириш масалалари (эркин иқтисодий зоналар мисолида)га қаратилган тадқиқотда ЯИМ дефлятори, инфляция даражаси, нарх индекси, кичик бизнеснинг ишлаб чиқариш ҳажми ва мамлакат савдо баланси (Аманова, 2023). кўрсаткичларидан мамлакатга киритилаши мумкин бўлган хорижий инвестицияларнинг ҳажмини прогноз қилишга қаратилган эконометрик моделларни ишлаб чиқишда омил сифатида фойдаланган. Юқорида қайд этилган тадқиқотлардан фарқли равишда фақат институционал кўрсаткичларга таянган ҳолда инвестициялаш жараёнларини макроиқтисодий тартибга солишда унга таъсир кўрсатувчи омилларга бағишланган тадқиқот ишлари ҳам амалга оширилган. Жумладан, Абдурахимова (2022) Ўзбекистонда инвестиция жараёнларини макроиқтисодий тартибга солишни такомиллаштириш доирасидаги тадқиқот ишида натижавий кўрсаткич инвестиция жараёнларини макроиқтисодий тартибга солишга солиқ-бюджет, валюта, нархни шакллан