O‘QUVCHILARDA YOZMA SAVODXONLIKNI RIVOJLANTIRISHNING KOMPETENSIYAVIY YONDASHUVI

Аннотация

Maqolada ona tili fanining o`qitilishi, o`quvchilarning yozma savodxonligini oshirish muammolari, o`quvchilarni darsga qiziqtirish talablari va yangi interfaol usul sifatida ”Grammatik kim oshdi savdosi” metodi tavsiya etiladi, metodning tarbiyaviy, psixologik va rivojlantiruvchi ahamiyatlari ochib beriladi. Kalit so‘zlar: kompitensiya, yozma savodxonlik, imloviy xatolar, ishoraviy xatolar, uslubiy xatolar, interfaol metod, ballik sistema, guruhlararo musobaqa, narx tanlash. Zamonaviy ta’lim tizimi o‘quvchilarning nafaqat bilim darajasini, balki ularning hayotiy faoliyatga tayyorligini ham ta’minlashi zarur. Shu nuqtayi nazardan qaralganda, yozma savodxonlik — ya’ni o‘quvchilarning o‘z fikrini yozma shaklda aniq, ravon va mantiqiy ifodalay olishi — asosiy kompetensiyalardan biri hisoblanadi. Kompetensiyaviy yondashuv esa bu jarayonni yanada tizimli va samarali qilishga xizmat qiladi. Yozma savodxonlik deganda, faqat grammatik va imlo qoidalariga rioya qilish emas, balki fikrni mantiqiy tuzish, matn janrini tanlash, o‘z fikrini asoslash va muqobil fikrlarni solishtira olish ko‘nikmalari tushuniladi. 1. Kompetensiyaviy yondashuv nima? Kompetensiyaviy yondashuv — bu o‘quvchining bilim olishda faqat nazariy bilimlarga emas, balki amaliy ko‘nikmalarga ham ega bo‘lishiga yo‘naltirilgan yondashuvdir. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 7-fevraldagi PQ-4947-sonli qarorida ta’limda kompetensiyaviy yondashuvni joriy etish muhim vazifa sifatida belgilangan. 2. Yozma savodxonlikning asosiy komponentlari: Til me’yorlariga rioya qilish; Matn tuzish mantiqiyligi; Janrga xos xususiyatlarni saqlash; Ijodiy yondashuv; Analitik fikrlash. Bu ko‘nikmalarni shakllantirish orqali o‘quvchilar nafaqat yozishni, balki tanqidiy fikrlashni ham o‘rganadilar. 3. Faktlar asosida tahlil: UNESCO hisobotlariga ko‘ra, dunyo bo‘yicha 2023-yilda har 5 nafar maktab o‘quvchisidan 1 tasi fikrini yozma shaklda to‘liq bayon qila olmagan. O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligining 2022-yilgi monitoringiga ko‘ra, 7-9 sinf o‘quvchilarining 47 foizi yozma ishlarida mantiqiy bog‘lanish, fikr ketma-ketligi va dalillashda muammolarga duch keladi. 142 PISA (Programme for International Student Assessment) baholash natijalarida yozma savodxonlik kompetensiyasiga ega bo‘lgan o‘quvchilar hayotiy vaziyatlarda muammolarni yechishda muvaffaqiyatli bo‘lishi aniqlangan. 4. Yozma savodxonlikni rivojlantirish usullari (kompetensiyaviy yondashuv asosida): Muammoli savollar orqali yozish topshiriqlari berish; Hayotiy holatlarga oid matnlar bilan ishlash; Ijtimoiy mavzular asosida insholar yozdirish; Ijodiy topshiriqlar (ertak, hikoya, xat yozish); O‘zaro tahlil va baholash (peer assessment). 5. O‘qituvchining roli: O‘qituvchi — faqat bilim beruvchi emas, balki o‘quvchining mustaqil fikrlashini rag‘batlantiruvchi shaxsdir. Yozma topshiriqlarni baholashda faqat xatolarni ko‘rsatish emas, balki fikrning kuchli va zaif jihatlarini tahlil qilish muhimdir. “Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi”da yangi metodlar, usullarni qo‘llash, dars o‘tishning turli shakl va vositalaridan foydalanish, yangi pedagogik texnologiyalarini joriy etish har bir o‘qituvchi uchun dasturulamal bo‘lishi kerakligi alohida ta’kidlangan. Shunday ekan, hozirgi kun umumta’lim maktab va maktab-internatlarida qanday saviyada dars tashkil etilayotgani muhimdir. Quyida biz tavsiya etayotgan ”Grammatik kim oshdi savdosi” metodidan ona tili darslarida o‘rinli foydalanish maqsadga muvofiq. Agar “Diktant tahlili” mavzusida ushbu usul yordamida mustahkamlansa, xatolarni o‘quvchi xotirasida uzoq saqlab qoladi. Nazorat ishida aniqlangan bo‘shliqlar ustida ishlash uchun o‘qituvchiga foydalanishga tavsiya etiladi. Sinf doskasiga yoki slaydga o‘tilgan mavzularga doir 5-6 ta gap yoziladi. Bu gaplardan ayrimlarida imloviy, ishoraviy yoki uslubiy xatolar qo‘llanadi. Har bir gapga turli ballar belgilanadi(yoki yozib qo‘yiladi). 2-3ta guruhga ajratilgan o‘quvchilar maslahatlashib, ish ko‘radilar. O‘qituvchi birinchi gapni o‘qiydi va belgilangan boshlang‘ich balni aytadi. Gap guruhda o‘quvchilar bilan tahlil qilinadi, ma’qul kelsa, shu balni qo‘lga kiritishni xohlasalar, guruhlar oldilaridagi 1, 2, 3, 4, 5 ballar yozilgan kartochkalardan birini ko‘taradilar, ya’ni belgilangan boshlang‘ich balga yana qo‘shishlari mumkin. Agar tog‘ri yozilgan gapni tanlagan bo‘lsa, belgilangan ball ularga rag‘bat sifatida qo‘shiladi, aksincha, noto‘g‘ri yozilgan, ya’ni imloviy, ishoraviy, uslubiy xatolari bo‘lgan gapni tanlasalar, bu ball ayirib tashlanadi. 9-sinf o‘quvchilariga ”Bog‘langan qo‘shma gaplar” mavzusini mustahkamlash maqsadida va o‘quvchilarning savodxonligini sinash uchun imloviy xatolar asosida berilgan quyidagi gaplardan foydalanishingiz mumkin: 1. Egrilik insonni qabohatga yetaklaydi, to‘g‘rilik bo‘lsa uni saodatga yetaklaydi. (1 ball) 2. Uzoqlardan keng vodiy quchoqida goh ko‘m-ko‘k o‘t bosib yotgan yaylovlar ko‘rinadi, goh qop-qorong‘i daralar ko‘zga tashlanadi.(3 ball) 3. So‘zning yumshag‘i g‘azabni so‘