ОЦЕНКА РАЗВИТИЯ СЕМЕЙНОГО БИЗНЕСА

Аннотация

The article examines the development evolution of family business based on a historical approach according to periods. In it, the socio-economic nature and research directions of family entrepreneurship are studied according to the first stages of formation and development. Also, the role of the family in the supply of resources, its income, consumption and savings behavior, and its interaction with the state are revealed in the economy. On this basis, directions for expanding the theories of family business development are proposed. Key words: family economic theory, family farms, household sector, family entrepreneurship, homesteading, stages of development of family entrepreneurship, principles of synergetic approach, synergetics, features of self-organization. 287 287-294 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, iyul www.e-itt.uz Кириш. Оилавий тадбиркорликнинг ривожланишини тадқиқ этишнинг методологик ёндошувида, оила - иқтисодий таҳлил объекти ёки иқтисодий институт сифатида қаралади. Чунки, оила иқтисодий жараёнларнинг барча жиҳатларини қамраб олиб, бир вақтнинг ўзида уй хўжалиги ёки ташкилот, ишлаб чиқарувчи ёки истеъмолчи, жамғарувчи ёки инвестор сифатида иштирок этади. Ёки бошқача ёндошилганда, оилавий тадбиркорлик замонавий оила моделининг муҳим ва ажралмас таркибий-функционал элементи ҳисобланади. Оилвий тадбиркорликнинг шаклланишида уй хўжаликларининг ишлаб чиқариш фаолиятини тадқиқ этиш муҳим услубий аҳамият касб этади. Шу боис, оилавий тадбиркорлик - уй хўжалиги тараққиётининг илк шаклланиш ва ривожланиш босқичини ифода этиб, унга бўлган назарий қарашларни шакллантириш учун муҳим методологик функцияни ўтайди. Бундай ёндошувлар заминида уй хўжалиги - хўжалик юритишнинг асосий ва илғор шакли сифатида унинг ишлаб чиқариш қобиляти ва функциялари ҳамда иқтисодий муносабатлар тизимидаги ўрни тадқиқот объекти сифатида қаралади (Маршалл, 1993). Бундай хўжаликлар ҳеч қандай ёлланма меҳнатга асосланмаслиги, ташқи алоқаларни ўрнатишда ёпиқ ва имкониятлари чекланган истеъмолчи хўжалик сифатида қаралган. Адабиётлар шарҳи. Уй хўжаликларини тадқиқ этиш йўналишларида уларни нафақат истеъмолчи балки товар ишлаб чиқарувчи хўжалик сифатидаги ёндошувлар инқилобий аҳамият касб этди. Бу борада Беккернинг (2003) ишлари катта қизиқиш уйғотади. Унинг асарларида оилада меҳнат тақсимоти уй хўжалигининг ишлаб чиқариш функциялари, оила даромадларининг тақсимланишини гендер нуқтаи назаридан тадқиқ этишда муҳим аҳамият касб этади. Оила бозордаги товар ва хизматларни фақат истеъмолчиси эмас, балки ишлаб чиқарувчиси сифатида намоён этадиган “Янги уй хўжалиги назарияси” (Беккер, 2003) пайдо бўлди. Шунингдек, уй хўжаликларининг ресурсларни етказиб беришдаги ролини ўрганишда Кейнс (1948) тадқиқотлари диққатга лойиқ. Бунда оила хўжаликларининг даромадлари, истеъмол ва жамғариш хулқи, уларнинг давлат билан ўзаро алоқадорлиги, хўжалик юритишнинг тез ўзгарувчан шароитга мослашишини илмий асослайди. Шуни алохида таъкидлаш жоизки, Ўзбекистон ҳудудларида уй хўжалигида ишлаб чиқариш (касаначилик, ҳунармандчилик)нинг вужудга келиши тарихан шаклланган бўлиб, ўрта асрларнинг охирига тўғри келади. Масалан, архив маълумотларига кўра 1850 йилларда Самарқанд шаҳридаги оилавий ҳунармандчилик корхоналарининг махсулотлари ҳатто шаҳар доирасидан чиқиб, бутун Ўрта Осиёга тарқалган. Шу йилларда, Самарқанд шаҳрида 1053 та оилавий ҳунармандчилик корхоналари мавжуд бўлиб, уларнинг деярли 65 % тўқимачилик билан шуғулланишган, ўша даврда транспортнинг асосий шакли от-улов бўлганлиги боис, эҳтиёжга мувофиқ, корхоналарининг 20 % ни эгарчилик ташкил этган128. Кўриниб турибдики оилавий тадбиркорликни ривожлантириш муаммолари узоқ йиллардан буён иқтисодий тадқиқотларнинг предмети бўлиб келган. Тадқиқот объектининг мурракаблиги ва хилма-хиллиги туфайли ушбу муаммоларни турли методологик ёндашувлар асосида тадқиқ этиш жараёни давом этмоқда. Бундай ёндошувлар оила иқтисодий назариясини турли йўналишларда ривожлантиришга қаратилган. Бу борада, Миллий Ҳисоблар Тизимига кўра, уй хўжалиги сектори – ишлаб чиқарувчи ёки истеъмолчи бўлган ягона ва группа шахсларни, мустақил юридик статусга эга бўлмаган, лекин ишлаб чиқариш билан шуғулланувчи корхоналар фаолиятини ифодалайди (Миллий Хисоблар тизими, 1996). Бу секторга ахолининг шахсий ёрдамчи хўжаликлари, деҳқон (фермер) хўжаликлари ҳамда якка меҳнат фаолияти билан шуғулланувчилар (новвойлар, ҳунармандлар, косиблар, этикдўзлар, тикувчилик, электр аппаратураларини тузатиш ва бошқалар)нинг иқтисодий фаолияти киради (Беркинов, 2012). Бизнингча, уй хўжаликларини тадқиқ этиш йўналишларини қуйидагича гуруҳлаш мумкин: Биринчи йўналиш, уй хўжаликларининг макроиқтисодий мувозанатни шакллантириш жараёнида тутган ўрни нуқтаи назаридан қараш (Смирнова, 2020). 128 https://samshahar.uz/uz/node/42 288 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, iyul www.e-itt.uz Иккинчи йўналиш эса, уй хўжалигининг оила даромади шаклланиши нуқтаи назаридан унга мустақил хўжалик юритувчи субект сифатида қаралиб, иқтисодий хатти-ҳаракатлари ўрганилади (