ROSSIYA IMPERIYASINÍŃ XIYWA XANLÍǴÍN BASÍP ALÍWÍ HÁM QARAQALPAQSTANDAǴÍ HÁKIMSHILIK-AYMAQLIQ ÓZGERISLER

Аннотация

Эта статья посвящена анализу процесса присоединения Каракалпакстана к Российской империи и изменениям в административно- территориальном делении того времени. В статье рассмотрены политические события второй половины XIX века, экспансия Российской империи в Центральную Азию и, как следствие, процесс включения Каракалпакстана в состав империи. Annotation: This article is dedicated to analyzing the process of the inclusion of Karakalpakstan into the Russian Empire and the administrative-territorial changes of that period. The article examines the political events of the second half of the 19th century, the Russian Empire's expansion into Central Asia, and the resulting process of Karakalpakstan's inclusion into the empire. Kirisiw: Qaraqalpaqstannıń Rossiya imperiyası quramına kiriwi menen baylanıslı social- ekonomikalıq hám siyasiy aqıbetlerin ashıp beriw, sol dáwirdegi hákimshilik basqarıw reformaların hám aymaqlıq bólistiriw ózgerislerin úyreniw bolıp tabıladı. Izertlewde ilimiy ádebiyatlar menen islenilgen. Analiz nátiyjeleri Qaraqalpaqstannıń Rossiya imperiyası quramındaǵı ornın hám rolin tereńirek túsinip jetiwge járdem beredi. Maqala tariyxshılar, siyasiy ilimpazlar, studentler hám Qaraqalpaqstan tariyxı menen qızıǵıwshı keń jámiyetshilik ushın qızıqlı bolıwı múmkin. Ol sol dáwirdegi tariyxıy processlerdi 75 jańasha kóz-qarastan úyreniwge múmkinshilik beredi. Qaraqalpaqlar XIX ásirdiń ortalarınan baslap Rossiya imperiyası menen baylanısların kúsheytti. Biraq, bul baylanıslar tek ǵana sawda-ekonomikalıq munasábetler menen sheklendi. Rossiya imperiyası Qaraqalpaqstan aymaǵına qızıǵıwshılıǵı artıp, ásirese Orta Aziyanı basıp alıwǵa qaratılǵan siyasatı dawamında Qaraqalpaqstan strategiyalıq áhmiyetke iye aymaq retinde qabıllandı. Metodologiya: XIX ásirdiń aqırı - XX ásirdiń baslarında Qaraqalpaqstan aymaǵında etnosiyasiy hám demografiyalıq ózgerisler baqlandı. Bul dáwirde qaraqalpaqlar tiykarınan Ámiwdárya deltasında hám Tómengi Sırdarya boylarında jasaǵan. Olardıń tiykargı kásibi diyqanshılıq, sharwashılıq hám balıqshılıq bolgan. Rossiya imperiyasının Túrkstandı basıp alıwı menen regionda jana siyasiy jagday júzege keldi. XIX ásir aqırı – XX ásir baslarında Qaraqalpaqstan aymaǵı etnosiyasiy hám demografiyalıq jaǵdayı jaǵınan bir qatar ózgerislerdi basıp ótti. Xiywa xanlıǵınıń quramındaǵı bul aymaq, Rossiya imperiyası tárepinen basıp alınǵannan soń, jańa basqarıw sistemasına ótti. Etnosiyasiy jaǵdayǵa kelsek, aymaqta qaraqalpaqlar tiykarǵı xalıq bolıp qalıwı menen birge, ózbekler, qazaqlar hám túrkmenler de keńnen jaylasqan edi. Rossiya imperiyasınıń keliwi menen migraciyalıq processler kúsheydi, bul bolsa aymaqtıń etnikalıq quramınıń ózgeriwine alıp keldi. 1873-jılı Xiywa xanlıǵı Rossiya imperiyasınıń vassalına aylanǵannan keyin, Qaraqalpaqstannıń bir bólimi de Rossiya tásiri astına ótti. Bul process, bárinen burın, Rossiyanıń Oraylıq Aziyadaǵı geosiyasiy mápleri menen baylanıslı edi. Hákimshilik-aymaqlıq ózgerisler de usı dáwirge tuwra keledi. Qaraqalpaqstan aymaǵı dáslep Sırdárya wálayatı quramına kirgizildi. 1873-jılı 12-avgustta Xiywa xanınıń Gendimyian baǵında Xiywa xanı hám Rossiya húkimeti wákili qol qoyǵan shártnama tiykarınan Rossiya imperiyasınıń máplerin gózledi. Bul úlkede óz ústemligin tolıq ornatıw maqsetinde hám awhaldı qadaǵalap barıw ushın Rossiya imperiyası Xiywa xanlıǵınıń bir bólegin ózine qosıp aldı. Shártnamanıń 2-bántine muwapıq burın Xiywa xanlıǵı soramında bolıp kelgen Ámiwdáryanıń oń jaǵalıq bólegi májbúriy túrde Rossiya quramına kirgizildi. Al, Xiywa xanlıǵı Rossiya imperiyasınıń yarım koloniyası-vassalı boldı. Ámiwdáryanıń oń jaǵalıq bóleginde jasap atırǵan xalıqlardıń basım kópshiligi qaraqalpaqlar edi. Rossiya hákimshiligi ózi jawlap alǵan jerlerinde rossiyalıq aymaqlıq birligin dúzdi. Atap aytqanda, 1873-jılı Ámiwdáryanıń oń jaǵalıǵındagı jerlerdi birlestirip, Ámiwdárya okrugi [6:47] dep atadı. Bul úlkede aradan bir jıl ótkennen keyin 1874-jılı Ámiwdárya bólimi dep qayta ataldı. Dáslepki jılları bul úlkeni basqarǵan basshıları tikkeley general-gubernatorǵa baǵındı hám tikkeley Túrkstan general-gubernatorlıǵınıń quramında boldı. Rossiya imperiyası 1886- jılı Túrkmenstan jerlerin tolıq basıp alǵannan keyin bólim basshılarınıń general- gubernatorǵa tikkeley baǵınıshlı bolıwınıń zárúrligi qalmadı. Usı waqıttan baslap Ámiudárya bólimin Sırdárya wálayatınıń quramına qosıp jiberdi[3:51]. Solay etip, Túrkstan general- gubernatorlıǵı Sırdarya walayatınıń Ámiwdárya bólimi dep atalatuǵın boldı. Ámiwdárya bóliminiń aymaqlıq shegaraları Arqa-Batısta-Aral teńizi hám Sırdárya wálayatınıń Perovsk, Qazalı uezdlerine shekem, Shıǵısta-Sırdárya wálayatınıń Shımkent uezdi hám Samarqand wálayatınıń Jizzaq uezdine shekem, Túslik Shıǵısta- Buxara ámirliginiń sahralıq rayonlarına shekem sozılıp jattı. Al, Túslik Batısta – Ámiudárya boylap Xiywa xanlıǵı menen shegaralas boldı[3:51]. 76 Ámiwdárya bóliminiń tiykarǵı xalqı qaraqalpaqlardan, ózbeklerden, qazaqlardan, túrkmenlerden ibarat boldı. Sonıń men