JEK LONDON VA ABDULLA QAHHOR HIKOYALARIDA LING VA POETIK JIHATLARNING UYGʻUNLASHUVI

Аннотация

This article explores the linguistic and poetic features in the short stories of Jack London and Abdulla Qahhor. It analyzes their stylistic approaches to literary depiction, the cultural use of language, techniques of character construction, and emotional-aesthetic resonance. The study reveals both cultural-philosophical differences and commonalities from a linguopoetic perspective, thereby highlighting universal principles of the short story genre. Contextual analysis, comparative methodology, and stylistic interpretation serve as the primary tools for the research. KEYWORDS: linguopoetics, literary analysis, Jack London, Abdulla Qahhor, short story genre, literary style, character. ASOSIY QISM Jack London va Abdulla Qahhor ijodi turli zamon, makon va madaniyatlarda shakllangan bo‘lishiga qaramay, ularning hikoyalaridagi lingvistik va poetik jihatlar inson ruhiyati, ijtimoiy ziddiyat va tabiat bilan kurashni tasvirlashda o‘zaro g‘oyat o‘xshash nuqtalarga ega. Bu maqola ana shunday uyg‘unlik nuqtalarini aniqlash, qiyoslash va tahlil qilishga qaratilgan. Jek London, XX asr boshlarining realistik adabiyotida o‘z o‘rniga ega bo‘lgan yozuvchi sifatida, tabiat va inson o‘rtasidagi kurashni hayotiy voqealar orqali tahlil qilgan. Uning “Yovvoyi chaqiriq”, “Olov yoqish” kabi hikoyalari til jihatidan sodda, ammo semantik jihatdan kuchli yuklangan matnlar sifatida ajralib turadi [1]. Til birliklari asosan naturalistik mazmunga ega bo‘lib, poetik tasvirlar tabiatning hayot-mamot bilan chambarchas bog‘langanligini ko‘rsatadi. Unda lingvistik strukturalar poetik obrazlarga bo‘ysunadi — har bir fe’l, har bir epitet voqealilikning shafqatsiz ritmiga xizmat qiladi. Abdulla Qahhor esa o‘zining “Sinchalak”, “O‘tmishdan ertak” kabi hikoyalarida jamiyatdagi ijtimoiy ziddiyatlarni, inson psixologiyasidagi murakkab holatlarni o‘zbekona ifoda vositalari orqali yetkazadi. Uning hikoyalarida til, poetiklik va obraz uyg‘unligi ko‘proq lirizm va tanqidiy realizm orqali namoyon bo‘ladi [2]. Qahhor tilga juda nozik yondashadi: fonetik o‘yinlar, xalqona iboralar, kinoya va satirik quyi kontekstlar orqali badiiy qalinlik hosil qiladi. Bu holat lingvistik va poetik jihatlarning nafaqat uyg‘unlashganini, balki bir-birini to‘ldirib, yaxlit estetik muhit yaratganini ko‘rsatadi. 129 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si London hikoyalarida dramatik kuch, voqea ketma-ketligi va konfliktga asoslangan tuzilma ustuvorlik qiladi. Qahhor esa dialoglar, ichki monologlar, psixologik portret va kontekstual satira orqali obrazni ochadi. Bu ikki adibning uslubi lingvopoetik tahlilda o‘ziga xoslik kasb etadi. Masalan, London tabiatni tiriklikning dushmani sifatida tasvirlasa, Qahhor jamiyatni inson ruhining tahdid manbai sifatida ko‘rsatadi [3]. Ushbu ikki adibning hikoyalarida til obraz va g‘oya uzviyligi sifatida ishlatilgan. Jek Londonda epik qahramonlar hayot uchun kurashuvchi prototiplardir — ular harakatda, amalda yashaydi. Har bir lingvistik birlik (masalan, “blizzard”, “hunger”, “frostbite”) harakat mazmuniga xizmat qiladi. Abdulla Qahhor esa tildan ruhiy mazmun yaratish vositasi sifatida foydalanadi: iboralardagi ikkiyoqlamalik, satira orqali ijtimoiy fikrni ifodalaydi (masalan, “Odam bo‘lish qiyin”, “Ko‘rpasini oyoqqa tortgan zamon”) [4]. Lingvistik jihatdan Londonning matnlari soddaroq, kuchli fe’llar, tabiiy ob’ektlarga doir atamalar ko‘p. Qahhor esa ko‘p ma’noli so‘zlar, frazeologizmlar, metaforalar va mantiqiy- psixologik o‘yinlarga boy. Bunday yondashuv ularning adabiy maktabini ko‘rsatadi: biri – g‘arb realizmida, ikkinchisi – sharqning tanqidiy realizmi doirasida. Poetik jihatdan esa, London hikoyalarida shiddat, ritm, ekspressiya muhim. Harakat dinamikasi – poetik asosi. Qahhorda esa poetiklik ruhiy mulohazalar, ichki satira va tanqidiy lirizmda ifodalanadi. Jumladan, “Sinchalak” hikoyasida yosh bola qiyofasi orqali butun bir jamiyatdagi e’tiborsizlik, befarqlik va axloqiy pasayish ifodalangan. Tildagi har bir jumla chuqur ma’noga ega: u tanqidiy, lirik, ijtimoiy mazmunni birlashtiradi [5]. Shu nuqtai nazardan, har ikkala adib poetik tilni yaratishda milliy madaniyat, jamiyatdagi ijtimoiy ruhiyat va adabiy an’analarni yadro sifatida olgan. London protestant ish etikasi va individualistik kurash falsafasi bilan yondashgan bo‘lsa, Qahhor jamiyatdagi illatlar, insoniy qadriyatlar va ichki dramatizmni badiiy obrazlar orqali tahlil qilgan. Maqolaning muhim jihatlaridan biri – bu adiblar o‘rtasidagi lingvistik metafora ishlatilishining qiyosi. Jek London tabiatni odamga qarshi, sovuq, yovvoyi kuch sifatida keltirar ekan, metafora vositasida hayotning real mohiyatini ko‘rsatadi. Misol uchun, “To Build a Fire” hikoyasidagi sovuq tasviri (“The cold was biting, merciless…”) faqat tabiat emas, hayotning o‘zi haqida metafora hisoblanadi [6]. Abdulla Qahhor esa ijtimoiy metaforalarda ilg‘or – insoniy qadriyatlar erib ketayotgan jamiyatni tasvirlashda badiiy obrazlar ishlatadi: “Odamgarchilik tog‘dan emas, yur