ÓZBEK XALIQ ÁSBAPLARI HÁM OLARDIŃ TÚRLERI

Аннотация

This article discusses Uzbek folk instruments and their types. Keywords: instrument, craft, cultural heritage, national. УЗБЕКСКИЕ НАРОДНЫЕ ИНСТРУМЕНТЫ И ИХ ВИДЫ Аннотация. В статье рассматриваются узбекские народные инструменты и их виды. Ключевые слова: орудия труда, ремесла, культурное наследие, национальный. Ózbek muzıka kórkem óneri - ayriqsha, tereń túbirlerge iye hám xalıq ruwxıylıg`ın ańlatiwshi bay miyraslar bolıp tabıladı. A`sbaplar bolsa bul kórkem ónerdiń eń zárúrli materiyaliq quralı bolıp tabıladı. Saz-a`sbaplar - bul muzıka jaratıwda qollanılatug`n ásbaplar bolıp, olar járdeminde nama, ritm hám dawıslar payda etiledi. Ózbek xalıq saz a`sbapları áyyemgi zamanlardan tap házirgi ku`nge shekem túrli bayramlar, dástúrler, jıyınlar hám dóretiwshilik shıǵıwlarda isletilip kelinedi. Ózbek xalıq a`sbapları ádetde úsh tiykarǵı gruppaǵa bólinedi: 1)Tarli a`sbaplar 2) Urma a`sbaplar: 3) Nápesli a`sbaplar: 1)Tarli ásbaplar: Bul a`sbaplar sımlar (tarlar ) ni shertiw yamasa tartiw arqalı dawıs shıǵaradı. “Duwtar” - eki tarli, eń ataqlı a`sbaplardan biri, jeńil hám lirik namalar orınlanıwında keń qollanıladı. Ferǵana hám Buxara aymaǵında keń tarqalǵan. “Tanbur” - uzaq tariyxı bar, maqom orınlanıwında qollanıladı, quramalı maqom dóretpelerin shertiw ushın arnalǵan, tariyxıy asbap. “ Rubab” - kóbirek Xorezmde keń qollanıladı, bay dawısqa iye bolıp, kóbirek Xorezm wálayatında ataqlı. “Girjek” - oq jayǵa uqsaǵan asbap, lirik namalar ushın, jumsaq , júrekke jaqın sesler uyǵınlıǵın shıǵaradı. 2)Urma ásbaplar: Soqqı urıw arqalı dawıs shıǵaradı. Ritm tıykari retinde xızmet etedi. “Da`p” - eń keń tarqalǵan urip shertiletug`in a`sbaplardan biri. “Nog`ora” - kóbirek er adamlar tárepinen toy hám bayramlarda shertiledi tiykarinan saltanatli dástúrler hám toylarda qollanıladı. “Shań” - sımlarǵa soqqı urıw beriw arqalı atqarıladi, sımlı asbap bolıwına qaramay, oǵan urıw arqalı dawıs shiǵarıladı. 3)Nápesli asbaplar: 8 95 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Bul a`sbaplarda hawa arqalı dawıs payda etiledi. “Nay” - áyyemgi hám ilahiy ruwxta dawıs shıǵarıwshı a`sbap. Áyyemgi hám lirik namalar orınlanıwında zárúrli rol oynaydı. “Karnay” -Toylar, bayramlar, saltanatli dástúrlerde qollanıladı. “Surnay” - nama atqarıw ushın arnalǵan, kóbirek toylar hám bayramlarda esitiledi, kúshli hám biyik dawıslı a`sbap bolıp, xalıq seyilleri hám toylarda shertiledi. Ózbek xalqi ásirler dawamında bay mádeniy miyraslardı jaratıp, onı áwladdan -áwladqa ótkerip kelip atır. Bul miyraslardıń zárúrli bólimlerinen biri bul - xalıq muzıkası bolıp tabıladı. Muzıka xalıq ruwxıylıg`ınıń ańlatpası, ómiriniń ajıralmaytuǵın bólegi bolıp tabıladı. Muzıkanıń mazmunın ashıp beretuǵın eń zárúrli qurallardan biri bolsa bul - xalıq a`sbapları bolıp tabıladı. Olar tek ǵana kórkem óner, bálkim tariyx, úrp-ádet hám xalıq oylawınıń ańlatpası bolıp tabıladı. Ózbek xalıq saz a`sbapları áyyemnen dástúrler, bayramlar, xalıq jıyınları hám xojalıq turmısinda keń paydalanılǵan. Olar járdeminde xalıq óz sezimlerin, quwanısh hám ǵamların an`latqan. Hár bir a`sbap ayriqsha dawıs hám atqarıw usılına iye bolıp, muzıka mádeniyatında óz ornına iye. A`sbaplar milliy muzıkanıń qáliplesiwi, rawajlanıwı hám saqlanıwında zárúrli qural retinde xızmet etken. Muzıka - insan kewiliniń eń tereń, názik sezimlerin ańlatiwshi kórkem óner tu`ri bolıp tabıladı. Hár bir xalıqtıń ayriqsha muzıkası bolǵanı sıyaqlı, bul muzıkanı jaratıwda hám ańlatıwda tiykarǵı qural bolǵan a`sbaplar da sol xalıqtıń milliy qádiriyatların, ruwxıylıg`ın hám mádeniyatın kórsetedi. Ózbek xalıq muzıkasınıń da ajıralmaytuǵın bólegi bul - xalıq a`sbapları bolıp tabıladı. A`sbaplar ásirler dawamında xalıq turmısı, úrp-ádeti, dástúrleri hám dóretiwshilik iskerliginde tiykarǵı orın iyelep kelgen. Toy hám bayramlarda karnay -surnaydıń ku`shlı dawısı, lirik namalar orınlanıwında duwtardıń jumsaq sesler uyǵınlıǵı, dástúrlerde da`ptin` dawısı - bulardıń barlıǵı xalıq ruwxıylıg`ınıń muzıkadaǵı sa`wlesi bolıp tabıladı. Tap usı tárepler sebepli a`sbaplardı xalıq muzıkasınıń " júregi" dep ataw múmkin. Ózbek xalıq saz a`sbapları túrli túrlerge bólinedi. Tarli a`sbaplar (duwtar, tanbur, girjek) tiykarlanıp nama shertiw ushın qollanıladı. Urip shertiletug`in a`sbaplar (da`p, nog`ora ) bolsa ritmik tiykarlılıq beredi. Nápesli a`sbaplar (nay, ka`rnay, surnay) bolsa kóbirek bayramǵa say hám saltanatli ruwxtni ańlatadı. Hár bir a`sbap ayriqsha dawısı, atqarıw usılı hám dúzilisine iye bolıp, olardıń hár biri xalıq dóretiwshiliginiń jemisi esaplanadı. A`sbaplar xalıqtıń turmısı menen bekkem baylanıslı bolǵan. Olar arqalı xalıq óz quwanıshı hám ǵam-uwayımın ańlatqan, óz tariyxın atqarg`an. Ásirese, maqom kórkem ónerinde duwtar, tanbur hám girjekler dóretpeler atqarılıwınıń ajıralmaytuǵın bólegi esaplanadı. Olar arqalı quramalı hám joqarı estetik mazmunli muzıkalar jaratılǵan. Búgingi kúnde xalıq a`sbapları tek ǵana dástúriy kórkem ónerde, bálkim zaman