FRANS SHUBERTNING QO’SHIQCHILIK LIRIKASI

Аннотация

This article analyzes Franz Schubert's contribution to the lyricism of singing, poetic expression and vocal art. It also examines Schubert's approach to the "lied" genre and the innovations he brought to this genre from a scientific https://scientific-jl.com/luch/ 3 0 0 Часть-44_ Том-5_ Май-2025 perspective. Schubert's music is characterized by strong emotions, drama and vocal technique, which made his works famous all over the world. Keywords: Franz Schubert, lyrical singing, lied, romanticism, vocal music, poetics. Frans Shubert musiqasi bilan romantizm davrining qo’shiqchilik san’atiga katta yangiliklar olib kirgan. U lied janrini yangi bosqichga olib chiqdi. “Lied janri dastlab ko’proq fuqarolik va yoqimli musiqiy shakl sifatida mavjud edi, ammo Shubert uni yanada murakkablashtirdi va tasviriy musiqaning imkoniyatlarini kengaytirdi. U o’z qo’shiqlarida she’rlarni faqat tovush va ohang orqali ifodalash bilan cheklanib qolmasdan, ular bilan musiqiy drama yaratishga erishdi. Shubertning qo’shiqlari har doim fortepiano va vokalning uyg’un o’zaro aloqasiga asoslanadi. Fortepiano partiyasi har doim qo’shiqning ruhiy holatini yoki shaxsiy tajribani yoritishga xizmat qiladi. Masalan, “Der Erlkonig” (O’limning qirolligi) asarida fortepiano juda yuqori va past registrlarda tezkor va jadal ishlaydi, bu qo’shiqdagi g’azab va vahimani tasvirlaydi. Shubertning musiqasida oftobli va qorong’u kayfiyatlarning o’zgarishi badiiy jihatdan katta ahamiyatga ega. Shubertning qo’shiqlarining ajralmas jihati musiqaning she’riy matn bilan mukammal uyg’unlashganidir. U har bir she’rni o’ziga xos musiqiy shaklda ifodalab, tinglovchiga she’rning mazmunini to’liq ifodalashga harakat qilgan. Buning eng yorqin misollardan biri, albatta, “Gretchen am Spinnrade” bo’lib bu asarda fortepiano partiyasi qizning yig’lashini va uning hissiy o’zgarishlarini ifodalaydi. Shubert she’riy matnga mos ravishda musiqaning ritm va tempini o’zgartiradi, shu orqali o’sha matnning ma’no va hissiyotlarini yanada kuchaytiradi. Uning qo’shiqlarida har bir so’zning musiqiy ifodasi mavjud va bu matnni eng chuqur tushunish uchun musiqaning o’zi yetarli. https://scientific-jl.com/luch/ 3 0 1 Часть-44_ Том-5_ Май-2025 Shubertning musiqasi romantizm davri uchun xos bo’lgan sub’ektiv hissiyotlar, o’z-o’zini anglash va ichki dunyo tasvirlarini yaratishda muhim o’rin o’ynaydi. U o’zining qo’shiqlarida ruhiy holatlarni, yolg’izlikni, sevgi va umidsizlikni, tabiatni tasvirlashni o’zining asosiy maqsadi sifatida belgilagan. Romantik lirikasi orqali Shubert nafaqat o’z zamonasining, balki butun musiqiy san’at tarixining o’zgarishiga olib keldi. Misol uchun, “Winterreise” (Qish safari) nomli qo’shiq siklida, Shubert qahramonning yolg’izligini, orzu va tushlarining buzilishini, tabiiy muhitni o’zining musiqasi orqali ifodalaydi. Shubert ushbu siklni yaratishda musiqaning har bir detalini shaxsiy tajriba va hissiyotlarga asoslaydi, bu esa qo’shiqlarning chuqurligini va ta’sirchanligini oshiradi. Bugungi kunda Shubertning qo‘shiqlari klassik vokal ijro san’atining poydevori hisoblanadi. Ular teatrda, konsertlarda, hatto zamonaviy film saundtreklarida ham foydalaniladi. Shubert asarlari keyingi ko‘plab buyuk bastakorlarga ilhom manbai bo‘lgan: Robert Shuman – Shubertdan ruhiy izlanish va qo‘shiq syujetining rivoji tushunchasini oldi. Yoxannes Brams – Shubertning armonik boyligini o‘z kompozitsiyalarida davom ettirdi. Gustav Maler – Shubert uslubidagi qo‘shiq va simfonik janr sintezini chuqurlashtirdi. Frans List – Shubert qo‘shiqlarini fortepianoga moslashtirib (transkripsiya qilib), ularni keng ommaga tanitdi. Garchi dastlabki ko‘plab Shubert qo‘shiqlari erkak vokal uchun yozilgan bo‘lsa-da, ayol xonandalar ijrosida ular yangicha ma’no kasb etadi. Bu ayol ovozining hissiy nozikligi va lirik ohangdorligi bilan bog‘liq. Elly Ameling, https://scientific-jl.com/luch/ 3 0 2 Часть-44_ Том-5_ Май-2025 Barbara Bonney kabi san’atkorlar bu janrni ayol ovozi orqali yangi bosqichga olib chiqqan. Ko‘plab yirik opera xonandalari, xususan Dietrich Fischer-Dieskau, Elly Ameling, Ian Bostridge, Jessye Norman va boshqalar, aynan Shubert lirikasini ijro etish orqali mashhurlikka erishgan. Shubert qo‘shiqlarining turlari: Ballada. “Erlkönig” – dramatik syujetli qo‘shiq bo‘lib, teatrli xususiyatga ega. Romans (liriko-dramatik qo‘shiqlar). “Ave Maria” – diniy mazmunli, betakror lirik roman. Ariya xususiyatidagi qo‘shiqlar. Ba’zi qo‘shiqlarida Shubert operaga yaqin uslubda ariya yaratgan (lekin u asosan Lieder janrida ijod qilgan). Frans Shubertning vokal texnikasi musiqiy ifoda va melodikaning yangi bosqichiga olib keldi. Uning melodik uslubi juda erkin, xotirjam va bir vaqtning o’zida chuqur hissiyotlar bilan boyitilgan. U vokalni nafaqat shakl sifatida ishlatib, balki tinglovchining psixologik holatini ifodalovchi vosita sifatida qo’lladi. Bundan tashqari, Shubertning ko’plab qo’shiqlarida ulkan melodik lentalar mavjud bo’lib, ular tinglovchini o’zining musiqiy va lirika orqali yengil va og’ir