O‘ZBEK VA RUS ADABIYOTIDA XAT MOTIVINING QIYOSIY TAHLILI

Аннотация

Mazkur maqolada adabiy matnlarda xat motivining dramatik konfliktni yuzaga keltirishdagi roli, uning syujetdagi muhim burilish nuqtalari bilan aloqasi tahlil qilinadi. Xat voqeani rivojlantirishda, ichki va tashqi ziddiyatlarni keltirib chiqarishda qanday funktsiyani bajarishi misollar orqali ko‘rsatib beriladi. Kalit so‘zlar: xat motivi, dramatik konflikt, syujet burilishi, badiiy tahlil, ichki ziddiyat, voqea dinamikasi, badiiy vosita. Adabiyotda syujetning asosiy harakatlantiruvchi kuchi konflikt, ziddiyatdir. Ushbu ziddiyatlar ba'zan ochiq, ba'zida esa yashirin ko‘rinishda bo‘ladi. Xat motivi aynan mana shu yashirin ziddiyatni yuzaga chiqarish, uni keskinlashtirish, yangi burilish yaratishning o‘ziga xos vositasidir. Xatlar syujet rivojini kutilmagan yo‘nalishga burib yuboradi, obrazlararo munosabatlarni o‘zgartiradi, psixologik bosimni kuchaytiradi va dramatik yechimga olib keladi. Adabiyotda xat motivi ko'pincha ziddiyatlarni yaratish va syujetning burilishlarini qo'zg'atish uchun kuchli hikoya vositasi sifatida ishlatiladi. Xatlar qahramonlar o'rtasidagi aloqa vositasi bo'lib, ularning fikrlari, his-tuyg'ulari va motivatsiyasi haqida tushuncha beradi. Maktubning mazmuni yashirin sirlarni ochib berishi, xiyonatlarni fosh qilishi yoki dramatik oqibatlarga olib keladigan tushunmovchiliklarni keltirib chiqarishi mumkin. Xat almashish orqali mualliflar syujetni manipulyatsiya qilishlari va hikoyaning yo'nalishini shakllantirishlari mumkin. Ushbu insho adabiyotda konflikt va syujet burilishlarini yaratishda xat motivining rolini o'rganadi. Xatlar ziddiyatni keltirib chiqaradigan foydali usullardan biri yashirin ma'lumotlarning oshkor etilishidir. Qahramonlar o'zlarining o'tmishlari, munosabatlari yoki sharoitlari haqida hayratlanarli vahiylarni o'z ichiga olgan xatlarni olishlari mumkin, bu xavfsizlik e'tiqodlariga qarshi chiqishi va ichki nizolarga olib kelishi mumkin. Misol uchun, Jeyn Ostenning "Mag'rurlik va xurofot" asarida janob Darsi Elizabet Bennetga singlisini janob Binglidan olingandagi rolini tushuntirib, xat yozadi. Bu vahiy Elizabethning xiyonat tuyg'ulari va uning janob Darsiga bo'lgan hayrati o' ning ziddiyatni keltirib chiqaradigan va bu struktura munosabatlarida keskin o' olib tashlashga keladi. Xatlar, shuningdek, qahramonlar o'rtasidagi xiyonat va yolg'onni fosh qilish uchun ishlatilishi mumkin, bu esa syujetni oldinga siljitadigan to'qnashuvlarga olib keladi. Shekspirning "Otello" asarida Yagoning Otelloni uning rafiqasi Dezdemona Kassio bilan ishqiy munosabatda ekanligiga ishontirish uchun yozgan maktubi oxir-oqibat fojiaga olib keladigan voqealar zanjirini boshlaydi. Bu maktub Otelloning hasad va ishonchsizligi uchun katalizator bo‘lib, u va Dezdemona o‘rtasida hech qachon tuzatib bo‘lmaydigan nizolarni yuzaga keltiradi. Xat motivi – konflikt generatori sifatida. Xat matni odatda sir saqlangan haqiqatni fosh qiladi yoki yangi ma’lumot orqali mavjud vaziyatni izdan chiqaradi. Bu holat quyidagi konflikt turlarini keltirib chiqaradi: 76 ` Ichki konflikt – qahramon xatdagi haqiqat bilan yuzma-yuz keladi, o‘z ichki iztiroblari, vijdoni bilan to‘qnashadi. Tashqi konflikt – xat boshqa obrazlar bilan munosabatlarni buzadi, ziddiyatlarni yuzaga chiqaradi. Dramatik burilish – xat syujetning borishini keskin o‘zgartiradi. Misol: Lev Tolstoyning “Anna Karenina” romanida Vronskiyning onasi bilan yozishmalari, Anna bilan Vronskiy o‘rtasidagi xatlar syujetni yangi bosqichga olib chiqadi va konfliktni kuchaytiradi. Konflikt va syujet burilishlarini yaratishda xatlardan kelib chiqadigan noto'g'ri aloqalar va tushunmovchiliklar ham muhim rol o'ynaydi. Belgilar maktubning mazmunini noto'g'ri talqin qilishi mumkin, bu noto'g'ri taxminlar va noto'g'ri harakatlarga olib keladi, bu esa uzoq oqibatlarga olib keladi. Nataniel Xotornning "Qizil maktub" asarida Xester Prinning ko'kragidagi noto'g'ri talqin qilingan "A" xati shaharliklar orasida mish-mishlar va g'iybatlarni keltirib chiqaradi, bu esa uning ommaviy ravishda sharmandalanishiga va izolyatsiyasiga olib keladi. Xat atrofidagi noto'g'ri aloqa romanning borishini shakllantiradi va Xester va Puritan jamiyati o'rtasidagi ziddiyatni keltirib chiqaradi. Belgilar o'zining kuch dinamikasiga xatlar almashinuvi ham ta'sir qilishi mumkin, bu esa ijtimoiy ijtimoiy va hokimiyatni shubha ostiga qo'yadigan nizolarga olib keladi. Per Choderlos de Laklosning "Xavfli aloqalar" asarida manipulyatsiyachi Markiz de Merteuil va behayo Vikomt de Valmon o'ziga tegishli almashilgan maktublar hujjat ayyor niyatlari va boshqalarni manipulyatsiya qilish usullarini ochib beradi. Ikki qahramonning o'ziga xos hokimiyati uchun kurash kuchayadi, chunki hujjat maktublari fayl sifatida chiqadish natijani ochib beradi, natijada bir qator to'qna chiqadi. Syujet burilishini shakllantiruvchi xatlar voqeani boshqa kontekstdan ko‘rsatish imkonini beradi. Masalan: Birinchi shaxs og‘zidan haqiqat bayon qilinadi; Yashirin niyatlar fosh bo‘ladi; Zahira syujet yo‘nalishlari ochiladi. Adabiyotda