O’ZBEKISTONDA DIN VA DAVLAT MUNOSABATLARINING HUQUQIY ASOSLARI

Аннотация

Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasida din va davlat munosabatlarining huquqiy asoslari chuqur yoritilgan. Mavzu doirasida din va davlat o‘rtasidagi munosabatlarning nazariy konsepsiyalari, mustaqillikdan keyingi yillarda olib borilgan diniy siyosat, asosiy qonunchilik hujjatlari, diniy tashkilotlarning maqomi va huquqlari, shuningdek, diniy ekstremizmga qarshi kurashning huquqiy mexanizmlari atroflicha tahlil qilingan. Shuningdek, maqolada O‘zbekistonda diniy bag‘rikenglikni ta’minlash, konfessiyalararo muloqotni rivojlantirish va din sohasidagi zamonaviy muammolarni hal etish yo‘llari haqida fikr yuritiladi. O‘zbekistonning xalqaro huquqiy majburiyatlari va ularning milliy qonunchilikka ta’siri ham ko‘rib chiqilgan. Maqola yakunida mavjud muammolarga yechim sifatida taklif va tavsiyalar berilgan. Kalit so‘zlar: Din, davlat, huquqiy asoslar, vijdon erkinligi, diniy tashkilot, Konstitutsiya, O‘zbekiston, ekstremizm, bag‘rikenglik, xalqaro huquq, diniy siyosat, konfessiyalararo muloqot. Mavzuning dolzarbligi Bugungi kunda dunyo miqyosida din va davlat o‘rtasidagi munosabatlar murakkab, ko‘p qatlamli va muhim ijtimoiy-siyosiy masalalardan biri hisoblanadi. Xususan, diniy erkinlik, vijdon erkinligi va diniy tashkilotlarning huquqiy maqomi har bir demokratik jamiyatning tamal prinsiplaridan biri sifatida qaraladi. O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, diniy sohada tub o‘zgarishlar sodir bo‘ldi. Jumladan, fuqarolarning diniy e’tiqod erkinligini ta’minlash, diniy tashkilotlarning huquqiy maqomini belgilash va davlat-din munosabatlarini huquqiy asosda tartibga solish yo‘lida qator muhim huquqiy hujjatlar qabul qilindi. Mamlakatda tinchlik va ijtimoiy barqarorlikni saqlash, ekstremistik va radikal g‘oyalarning oldini olish, shu bilan birga, har bir fuqaroning e’tiqod erkinligini himoya qilish — davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biridir. Shu sababli, O‘zbekistonda din va davlat munosabatlarining huquqiy asoslarini o‘rganish nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham dolzarb bo‘lib qolmoqda. O‘zbekistonda diniy erkinlikning tarixiy ildizlari O‘zbekiston hududida din bilan bog‘liq munosabatlar qadimiy tarixga ega. Islom dini O’zbekiston hududga VIII asrda kirib kelgan va o‘sha davrdan boshlab jamiyat hayotining muhim tarkibiy qismiga aylangan. Movarounnahr, Xorazm va Farg‘ona vodiysi kabi mintaqalarda yirik diniy va ilmiy markazlar shakllangan. Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Imom Moturidiy singari buyuk allomalar islom tafakkuri rivojiga katta hissa qo‘shgan. Shu bilan birga, boshqa dinlar — nasroniylik, yahudiylik, buddaviylik kabi e’tiqodlar ham bu hududda ma’lum darajada mavjud bo‘lgan Sovet davrida esa diniy erkinliklar cheklangan, diniy tashkilotlar faoliyati qat’iy nazoratga olingan edi. 264 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5 1991-yilda mustaqillikka erishilgach, diniy erkinlik masalasi qayta ko‘rib chiqildi va O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi orqali vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar faoliyatiga oid huquqiy asoslar belgilab qo‘yildi. Maqolaning maqsadi va vazifalari Ushbu maqolaning asosiy maqsadi — O‘zbekiston Respublikasida din va davlat munosabatlarining shakllanishi, rivojlanishi va huquqiy jihatdan tartibga solinishini tahlil qilish, mavjud qonun hujjatlarini o‘rganish hamda amaldagi siyosiy-huquqiy jarayonlarni yoritishdan iborat. Maqolaning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat: • O‘zbekiston Konstitutsiyasi va boshqa normativ-huquqiy hujjatlar asosida din va davlat munosabatlarini tahlil qilish; • Diniy tashkilotlarning huquqiy maqomi va ularning faoliyat yuritish tartibini yoritish; • Diniy erkinlik va inson huquqlari o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘rsatish; • Diniy ekstremizmga qarshi kurash doirasida mavjud huquqiy choralarni tahlil qilish; • Din va davlat munosabatlarining istiqboldagi yo‘nalishlari yuzasidan takliflar ishlab chiqish. Din va davlat munosabatlarining nazariy asoslari Din tushunchasi va uning jamiyatdagi o‘rni Din — bu insonning ma’naviy-axloqiy hayotida muhim o‘rin egallovchi ijtimoiy hodisa bo‘lib, u oliy kuch, yaratuvchi mavjudot yoki ilohiy kuchga ishonchga asoslangan e’tiqod tizimini anglatadi. Din odatda muayyan urf-odatlar, ibodatlar, axloqiy qoidalar va diniy marosimlar bilan chambarchas bog‘liq bo‘ladi. Jamiyatda din quyidagi vazifalarni bajaradi: • Ma’naviy-axloqiy vazifa: insonni ezgulik, halollik, sabr, bag‘rikenglik kabi qadriyatlar asosida tarbiyalaydi. • Jamiyatni birlashtiruvchi rol: diniy e’tiqod jamiyatda o‘zaro ishonch, birlik va ijtimoiy birdamlikni shakllantiradi. • Madaniy merosning tarkibiy qismi: diniy e’tiqod, marosim va qadriyatlar milliy madaniyat va tarix bilan uzviy bog‘langan. Davlat va uning dunyoviy tabiati Davlat — bu fuqarolar ustidan suveren hokimiyatga ega bo‘lgan siyosiy-huquqiy institutdir. O‘zbekiston Respublikasi dunyoviy davlat deb e’tirof etiladi. Bu esa davlat va din o‘rtasidagi aloqalarda quyidagi tamoyillarni bildiradi: • Davlat hech bir dinni rasmiy din sifatida tan olmaydi; • Din davlatdan ajra