DINIY E’TIQOD VA UNING INSON RUHIYATIGA TA’SIRI

Аннотация

Ushbu maqolada diniy e’tiqod tushunchasi, uning shakllanish omillari, shuningdek, inson ruhiy holatiga ko‘rsatadigan ta’siri keng yoritilgan. Maqolada e’tiqodning shaxsiy identifikatsiya, ma’naviy barqarorlik va psixologik salomatlikka ta’siri real hayotiy misollar, diniy ta’limotlar va zamonaviy ilmiy yondashuvlar asosida tahlil qilingan. Ayniqsa, dinning stress, depressiya, yolg‘izlik kabi ruhiy bosimlarni yengishda tutgan roli haqida aniq ilmiy fikrlar keltirilgan. Maqola davomida islomiy manbalar, diniy-falsafiy qarashlar hamda zamonaviy psixologik izlanishlar asosida fikr yuritiladi. Har bir fakt asosli manbalar orqali isbotlanadi. Bu tadqiqot natijasida, diniy e’tiqod nafaqat ma’naviy yo‘nalish, balki ruhiy sog‘lomlikni qo‘llab-quvvatlovchi muhim omil ekani isbotlanadi. Kalit so‘zlar: diniy e’tiqod, ruhiyat, psixologiya, islom, stress, ruhiy salomatlik, din va jamiyat, iymon, qadriyat. Insoniyat tarixida e’tiqod eng qadimiy va eng barqaror ijtimoiy–psixologik hodisalardan biri hisoblanadi. Diniy e’tiqod nafaqat insonning ma’naviy dunyosini shakllantiradi, balki uning ruhiy holatiga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Har bir shaxs hayotida ma’lum bir ichki suyanish, maqsad, ma’no va iymon bo‘lishi unga ruhiy barqarorlik beradi. Ruhiy iztiroblar, hayotiy qiyinchiliklar va ijtimoiy bosimlar kuchaygan zamonaviy jamiyatda, e’tiqodga ega bo‘lish, ayniqsa, iymon asosida yashash, insonni ruhiy yiqilishlardan asrash imkonini beradi [1,58].Islom dinida ham e’tiqodga qat’iy tayanish va taqvo bilan yashash inson qalbi poklanishi, sabrli va bardavom bo‘lishi uchun zarur vosita sifatida ko‘riladi. E’tiqod faqat diniy ibodatlar yoki rasm-rusumlar bilan chegaralanmaydi. Bu tushuncha chuqur psixologik ildizlarga ega bo‘lib, insonning fikrlashi, qaror qabul qilishi, munosabatlar o‘rnatishi va hayotdagi harakatlarini boshqarishda muhim rol o‘ynaydi. Aynan shuning uchun, bu mavzuni chuqur tahlil qilish va uning zamonaviy jamiyatdagi ahamiyatini yoritish dolzarb hisoblanadi [2,45]. Diniy e’tiqod tushunchasi va uning psixologik asoslari: Diniy e’tiqod — bu insonning oliy kuchga, ilohiy mavjudotga bo‘lgan ishonchi, ma’naviy hayotining markaziy tushunchalaridan biri hisoblanadi. Bu e’tiqod inson tafakkuri, his-tuyg‘ulari va ruhiy holati bilan uzviy bog‘liqdir. E’tiqod inson ongida shakllanib, uning axloqiy mezonlari, qadriyatlari va hayotdagi yo‘nalishini belgilovchi ichki tamoyil sifatida namoyon bo‘ladi. E’tiqodga ega bo‘lgan inson hayotning turli murakkabliklariga bardoshli, maqsadli va iroda bilan yashaydi. Bu holat inson ruhiyatiga barqarorlik, ichki quvvat va umid bag‘ishlaydi [3,19].Diniy e’tiqod inson hayotining barcha sohalarida o‘z aksini topadi — bu uning fikrlashida, qarorlar qabul qilishida, odob–axloqida va atrofdagilar bilan munosabatida namoyon bo‘ladi. Inson o‘z e’tiqodi orqali hayotda yo‘l–yo‘riq topadi, o‘zini anglaydi va dunyoni tushunishga harakat qiladi. Shuningdek, diniy e’tiqodning o‘zi bilan birga keladigan ibodatlar, rasm–rusumlar, marosimlar inson ruhiyatini tozalash, tinchlantirish va yengillashtirishda muhim rol o‘ynaydi. Psixologik jihatdan qaraganda, bu harakatlar — meditatsiya, duo qilish, ziyoratlar — ichki stressni kamaytirish, salbiy emotsiyalarni bartaraf etish vositasi sifatida xizmat qiladi [4,31]. Shuningdek, diniy e’tiqod insonning ma’naviy hayotida motivatsion omil sifatida qatnashadi. Hayotda uchraydigan sinovlar, musibatlar, yo‘qotishlar, tushkunlik holatlarida e’tiqodli insonlar sabr va bardosh bilan qarshi turishga moyil bo‘ladi. 227 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5 Bu holat psixologiyada "ruhiy moslashuv" yoki "psixologik immunitet" deb yuritiladi. Ya’ni, e’tiqod insonni ruhiy jihatdan chidamli qiladi, hayotdagi salbiy holatlarga nisbatan optimistik yondashuv shakllantiradi [5,24].Diniy e’tiqod, ayniqsa, og‘ir ijtimoiy vaziyatlarda — urush, qashshoqlik, pandemiyalar kabi holatlarda insonlarni ruhiy yiqilishdan saqlovchi kuch sifatida ahamiyatli bo‘ladi. Bu omil, sotsiologik va psixologik tadqiqotlarda ham o‘z tasdig‘ini topgan. Masalan, 2020-yilgi global pandemiya davrida olib borilgan xalqaro tadqiqotlar ko‘rsatganidek, chuqur diniy e’tiqodga ega bo‘lgan insonlar ruhiy tushkunlik va depressiyaga kamroq uchragan [6,53].Diniy e’tiqod shunchaki ishonch emas, balki inson ruhiyatini boshqaruvchi kuch, hayotga mazmun bag‘ishlovchi vosita sifatida namoyon bo‘ladi. Bu kuch inson ongining eng nozik qatlamlariga ta’sir qilgan holda, uni sabr, bardosh, ijobiy fikrlash va axloqiy ustuvorlikka yo‘naltiradi. Diniy e’tiqodning inson ruhiy holatiga ta’siri: Inson ruhiy holati murakkab, ko‘p qirrali va o‘zgaruvchan tizim bo‘lib, unga turli ichki va tashqi omillar ta’sir ko‘rsatadi. Bu omillar orasida diniy e’tiqod alohida o‘rin tutadi. Inson o‘z hayoti davomida duch keladigan turli sinovlar, yo‘qotishlar, stressli holatlar, hayotiy muammolar oldida qanday ruhiy holatda bo‘lishi ko‘p hollarda uning ichki ishonchiga, ya’ni e’tiqodga bog‘liq bo‘ladi.E’tiqod insonda ruhiy barqa