HOZIRGI O‘ZBEK ADABIY TILINING LEKSIK VA USLUBIY XUSUSIYATI QO`LDOSHEVA SEVINCH DAVRON QIZI

Аннотация

This article explores the lexical and stylistic features of the modern Uzbek literary language. It analyzes how the vocabulary is enriched through neologisms, terminology, and borrowed words, as well as how the stylistic system is evolving to meet the needs of modern communication. The article is intended for philology students, linguists, and readers interested in the Uzbek literary language. Keywords: Uzbek literary language, lexical richness, neologism, stylistic system, artistic style, scientific style, official-business style, journalistic style, conversational style, modern language, terminology, language culture. Hozirgi o‘zbek adabiy tili — milliy tilning me’yorlashtirilgan shakli bo‘lib, jamiyatning barcha sohalarida, jumladan, ilmiy, rasmiy, badiiy va ommaviy axborot vositalarida faol ishlatiladi. U xalqimizning madaniy merosini saqlash, ilm-fan yutuqlarini targ‘ib qilish va zamonaviy fikrni ifodalashda asosiy vositaga aylangan. Bugungi kunda bu tilning leksik va uslubiy qatlamida sezilarli o‘zgarishlar va boyish jarayonlari kuzatilmoqda. 182 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5 Leksik xususiyatlar Hozirgi o’zbek adabiy tilining leksikasi turli manbalardan boyib bormoqda. Xususan: So‘z yaratuvchanlik (neologizm) kuchaydi: “raqamlashtirish”, “sun’iy intellekt”, “ijtimoiy tarmoq” kabi yangi tushunchalar kirib keldi. Terminologik qatlam kengaymoqda: texnologiya, tibbiyot, iqtisodiyot sohalaridan ko‘plab atamalar o‘zbek leksikasiga singmoqda. O‘zlashma so‘zlar (rus, ingliz, arab, fors tillaridan kirgan birliklar) ba’zan muqobillari bilan almashib bormoqda (“kompyuter” — “hisoblash qurilmasi”, “onlayn” — “masofaviy”). Sheva va lahjalardan kirib kelayotgan so‘zlar adabiy tilga boylik qo‘shmoqda, biroq ularning me’yoriy shaklda qo‘llanishi muhim sanaladi. Uslubiy xususiyatlar Adabiy tilning uslubiy tizimi turli ijtimoiy va kommunikativ ehtiyojlarga moslashgan holda rivojlanmoqda. Hozirda quyidagi uslublar faol ishlatiladi: Badiiy uslub – adabiyotda, ayniqsa nasr va nazmda ishlatiladi. U obrazlilik, ifodaviylik, emotsionallik bilan ajralib turadi. Ilmiy uslub – ilmiy maqola, dissertatsiya, darsliklarda qo‘llaniladi. Aniqlik, mantiqiylik, asoslanganlik talab etiladi. Rasmiy-ish uslubi – hujjatlar, farmonlar, bayonotlarda qo‘llaniladi. Qisqalik, standart iboralar va qat’iy tuzilishga ega. Jurnalistik uslub – ommaviy axborot vositalarida qo‘llanilib, fakt va baho uyg‘unligini ta’minlaydi. So‘zlashuv uslubi – norasmiy muloqotda, kundalik hayotda ishlatiladi. Ozodlik va soddalik bilan ajralib turadi. Hozirgi adabiy til zamonaviy talablar asosida boyib, har bir uslub o‘z vazifasiga ko‘ra takomillashib bormoqda. Ayniqsa, mustaqillikdan so‘ng tilga bo‘lgan erkin yondashuv, so‘z erkinligi va internet kommunikatsiyasi leksik va uslubiy qatlamlarga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda.