ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИДА НОДАВЛАТ НОТИЖОРАТ ТАШКИЛОТЛАР ФАОЛИЯТИНИНГ РИВОЖЛАНИШИ

Аннотация

This article analyzes the stages of development of non-governmental non-profit organizations (NGOs) in the Republic of Uzbekistan, their legal framework, socio-economic significance, and mechanisms for supporting their activities. The article examines the role of NGOs in the development of civil society, cooperation between the state and society, as well as existing problems in the field and ways to solve them. Keywords: non-governmental non-profit organizations, civil society, development, legal framework, social significance, state-society cooperation. Ҳозирги кунда Ўзбекистон Республикасидаги мавжуд нодавлат нотижорат ташкилотларнинг 350 дан ортиғи 2005 йил 18 май куни ташкил этилган ва шу йилнинг 73 10 июн куни Ўзбекистон Республикаси Адлия Вазирлиги рўйхатидан ўтган Ўзбекистон нодавлат нотижорат ташкилотлари Миллий Ассоциацияси (ЎзННТМА)га бирлаштирилган[1]. Айни пайтда мавжуд маҳаллий ННТларда 4700 дан ортиқ раҳбар ва 14 800 га яқин мутахассис кадрлар фаолият юритиб келмоқда[2]. Шу билан бирга, республикада фаолият кўрсатаётган жамоат бирлашмалари сонининг ошиб бораётганлиги ҳам улар фаолиятига жиддий эътибор берилаётганлигидан далолат бермоқда. Ўзбекистон Республикаси Адлия Вазирлигининг маълумотларига кўра, 2005 йилда халқаро ва республика аҳамиятига молик, давлат рўйхатидан ўтган жамоат бирлашмалари сони 3243 та, 2007 йилнинг бошида республикада 4581 та рўйхатга олинган бўлса, 2008 йилнинг худди шу даврига келиб уларнинг сони 450 тага ўсди ва 5031 тани ташкил қилган бўлса, 2009 йилда эса 5012 тага етди. 2010 йил 1 октябр ойи маълумотларига кўра ҳисобланганда, Ўзбекистонда 5134 та жамоат бирлашмалари ўз фаолиятларини олиб бормоқдалар. Шулардан 60 таси халқаро, 336 таси Республика, 4881 таси вилоят ва туман (шаҳар) аҳамиятидаги жамоат бирлашмалари ҳисобланади (1-диаграмма)[3]. 1-диаграмма Ўзбекистондаги ННТларнинг фаолиятлари таҳлили шуни кўрсатмоқдаки, уларнинг ташкилий тузилиши жиҳатидан қуйидаги гуруҳларга бўлинади.Жумладан, 4128 та жамоат бирлашмалари, 799 та жамоат фондлари ва 149 та муассаса. Шулардан 452 та республика доирасидаги ташкилотлар, улардан 67 та ассоциация, 79 та жамоат, 75 та турли фондлар, 17 та касаба уюшмалар, 49 та марказ, 4 та партия, 21 та уюшма, 74 та федерация, 3 та ҳаракат ва бошқа турдаги ташкилотлардир. Республика миқёсида фаолият юритаётган йирик ташкилотлардан, “Камолот” ёшлар ижтимоий ҳаракати, Хотин-қизлар қўмитаси, Фермер хўжаликлар уюшмаси, Савдо-саноат палатаси, “Маҳалла” жамғармаси, “Нуроний”, “Соғлом авлод учун”, “Экосан”, “Сен ёлғиз эмассан”, “Меҳр нури”, “Ўзбекистон маданияти ва санъати Форуми” жамғармаси ва бошқаларни кўрсатиш мумкин. 74 6 5 4 3 2 1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 3 2 2 0 4 0 3 5 Ў з б е к и с т о н д 4 2 а Н 5 8 1 0 0 7 Н Т л а р с о н и н и 5 2 н 0 0 г 1 0 ў 2 9 с и ш и 5 2 2 0 9 1 5 1 Бундан ташқари, республикадаги ННТлар фаолиятлари таҳлили шуни кўрсатмоқдаки, улар фаолият кўлами ва йўналишлари жамият ҳаётининг барча соҳаларини қамраб олган. Фуқаролик жамиятини ўрганиш институти томонидан 2010 йил ўтказилган таҳлилларига кўра, республикада экология, таълим, иқтисодиёт, маданият, ижтимоий- гуманитар ва бошқа бир қатор соҳалардаги масалаларни ечишда ўзининг муносиб ҳиссасини қўшиб келаётган 5134 та ННТларидан 41% фуқаролар ҳуқуқларини ва ижтимоий-иқтисодий ҳимояни таъминлаш, 16,2% аёллар ва ёшлар муаммолари, 13,4% корхоналар ва касаначиликни қўллаб-қувватлаш, 11,4% соғлиқни сақлаш соҳаси, 9,1% таълим соҳаси, 13,5% экология соҳаларини ташкил этмоқда. Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлигининг маълумотларига кўра, 2011 йилнинг февраль ҳолатида мамлакатимизда 5295 та ННТлар фаолият юритмоқда. Уларнинг фаолият соҳалари бўйича таҳлилини эса қуйидаги диаграмма (2- диаграмма) орқали кўришимиз мумкин. 2- диаграмма Ўзбекистон ННТларининг соҳалар бўйича тақсимланиши (2011 йил февраль ҳолати)[4] Таъкидлаш лозимки, мавжуд ННТлар орасида спорт, таълим ва хайрия йўналишидаги ташкилотлар бирмунча фаол ҳаракат олиб бормоқда. Мазкур жиҳат кўпроқ Қашқадарё вилоятида кўзга ташланмоқда. Ушбу маъмурий ҳудудда мазкур йўналишдаги 32 та нодавлат нотижорат ташкилоти фаолият юритиб, бу жами ННТларнинг 50% ини ташкил этади. Шунингдек, Самарқанд вилоятида ушбу соҳада 67 та (44%) ННТ фаолият олиб боради. Мутахассисларнинг фикрича, мамлакатдаги мавжуд ННТлар соҳалар бўйича қуйидагича тақсимланиши мақсадга мувофиқ: - ижтимоий – 20%; - иқтисодий – 20%; - экологик соҳа – 15%; - сиёсий – 15%; - ҳуқуқий – 15%; - бошқа соҳалар 15%. 75 фиҳқам св ккқ бм у қ а р о л а р н и н г ж т и м о и й - и қ т и с о д и й у қ у қ л а р и н и ҳ и м о я и л и ш с о ҳ а с и д а ё л л а р в а ё ш л а р у а м м о л а р и о ғ л и қ н и с а қ л а ш , т а ъ л и а э к о л о г и я о р х о н а л а р в а а с а н а ч и л и к н и қ ў л л а б - у в в а т л а ш о ш қ а и ж т и м о и й а с а л а л а р м 1 4 % 1 6 ,6 % 1 3 ,4 % 1 8 % 3 8 % Шу билан бирга, бугунги кунда мамлакатда ННТларнинг барқарор ривожланишини таъминлаш ва мамлакатни демократлаштириш жараёнида уларнинг иштирокини кучайтириш мақсад