ALBERTO XINASTERA: MUSIQASIDAGI SIMMETRIYA VA IBERO- AMERIKA TA'SIRI

Аннотация

Alberto Xinasteraning musiqasidagi simmetriya va Ibero- Amerika ta’sirini o‘rganish, uning uchinchi sonatadagi musiqiy tuzilmalari va ritmik elementlarida o‘zining aniq ifodalanishini ko‘rsatadi. Xinasteraning musiqasi o‘zining simmetrik tuzilmalari bilan ajralib turadi, bunda nafaqat matematik jihatlar, balki madaniy va ritmik unsurlar ham o‘zaro uyg‘unlashadi. Uning kompozitsiyalarida simmetriya, ayniqsa ritmik va melodik shakllarida, ko‘plab Ibero-Amerika musiqasining elementlari bilan uyg‘unlashadi. Bunda simmetrik kengayishlar, takrorlanishlar va interval o‘zgarishlari musiqaning asosiy tuzilmasini tashkil etadi. Xususan, uchinchi sonatadagi simmetriya nafaqat musiqa tuzilishi, balki uning madaniy mazmunini ham yoritadi, ayniqsa, Ibero-Amerika ritmlaridan olingan iqtiboslar bilan. Musiqada kontrast, qora/oq qarama-qarshiliklar va "shaxmat taxtasi" effektlari orqali Xinastera o‘ziga xos, madaniyatlararo simmetriya yaratadi. Kalit so‘zlar: Alberto Xinastera, simmetriya, Ibero-Amerika ta'siri, musiqa tuzilmasi, ritm, interval, pentatonika, klasterlar, sonata, madaniyatlararo uyg‘unlashish. Alberto Xinastera (1916-1983) — XX asrning eng kompozitorlaridan biri bo'lib, jahon miqyosida tan olingan. U Yel universitetining faxriy doktori unvoniga, Braziliya musiqa akademiyasining faxriy a'zosi, Amerika San'at va Fanlar akademiyasining faxriy a'zosi, Chili Bastakorlar Assotsiatsiyasining a'zosi, Argentina san'atlar milliy akademiyasining a'zosi va UNESCOning Xalqaro musiqa kengashining a'zosi bo'lgan. Alberto Xinastera faol jamoat arbobi bo'lib, Argentinada Kompozitorlar Ligasi tashkil etishni tashabbus qilgan va keyinchalik bu liga Zamonaviy Musiqa Xalqaro Jamiyatining bo'limiga aylangan. Hinastera butun umr davomida musiqa yaratgan — uning faol kompozitorlik faoliyati qariyb 50 yilni qamrab oladi. Shu davr mobaynida kompozitor o'zining professional õziga xos uslubini ishlab chiqqan, bu uslub doimiy ravishda o'zgarib borgan bo'lsa-da, o'zining o'ziga xosligini va noyobligini saqlab qolgan. Bularga misol qilib, uchinchi sonatani olishimiz mumkin. Bu nafaqat oxanh tamondan, balki, musiqiy tuzilishdan xam õziga xosdir. https://inlibrary.uz 1 7 5 61-son_4-to’plam_May-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali To‘rtta kirish oktavasidan (ikkinchi sonatada bo‘lgan “flourish”ga o‘xshash) so‘ng boshlanadigan dastlabki ohang to‘rt o‘lchov (takt) davom etadi. Ushbu ohang sonata davomida besh marta takrorlanadi, har safar simmetrik ravishda kengayadi (yoki qisqaradi). Bu kengayishlar quyidagilarda namoyon bo‘ladi: asosiy 8/4 interval “hujayrasi”dagi yetakchi ovoz juftligi tomonidan takrorlanishlar sonining ortishi — bu hujayra to‘rtta sakkizlik nota (sakkizlik zarb)dan iborat; har bir mavzu ifodasi oxirida bo‘ladigan oktavalarning assimetrik o‘lchovidagi zarblar sonining ko‘payishi; va har bir keyingi mavzuning takrorlanishida ochiladigan ovoz juftligi orasidagi interval masofasining ortishi. Ushbu mavzuning dastlabki uch takrori shu tarzda yuz beradi. Har bir mavzuning navbatdagi takrorlanishini ochuvchi ovoz juftligi orasidagi interval ham o‘zgaradi. Ushbu ohangning dastlabki uch takrori ketma-ket yuz beradi va oxirgi uch takror esa sonata davomida tarqalgan holda joylashgan (2–11-taktlar.) Birinchi ifodada, chap qo‘lda imitatsiya (taqlid) uslubida eshitiladigan asosiy hujayra uch marta, har safar balandroq tovushda takrorlanadi. Ikkinchi ifodada ushbu hujayra to‘rt marta takrorlanadi. Keyingi to‘rt marotabalik ifodalarda hujayraning ko‘tariluvchi takrorlari mos ravishda besh, besh, to‘rt va uch marta eshitiladi. Natijada hosil bo‘ladigan takrorlar ketma-ketligi (3, 4, 5, 5, 4, 3) simmetrik kengayishni ifodalaydi, chunki kengayishlar nafaqat ijobiy (o‘sish), balki salbiy (qisqarish) shaklida ham bo‘lishi mumkin. Shuningdek, har bir ifoda orasidagi masofa ham simmetrik tarzda kengayib boradi — to oxirgi ifodagacha, bu yerda sonataning simmetrik tuzilmalari Ibero- Amerika va Amerika tubjoy (indey) musiqa unsurlarining uyg‘unlashuvi bilan aralasha boshlaydi. Birinchi urğu va ikkinchi bayonot orasida 2-interval mavjud. 3-interval ikkinchi bayonotning boshidagi ovozlar juftligini uchinchi bayonotni boshlovchi ovozlar juftidan ajratadi. Keyingi ikki bayonot orasida 4-interval, keyin 5-interval bor, va nihoyat, mavzuning oltinchi bayoni oldingi bayonot boshlanishidan yana 5-interval orqali boshlanadi. Demak, bayonlar orasidagi o‘sish 2, 3, 4, 5 va 5 intervallar orqali ro‘y beradi. Shuningdek, har bir bayon yakunidagi oktavalardagi o‘lchov belgilangan sur'atda ritmik tarzda kengayadi: avval 5/8 o‘lchovdagi chorak, keyin 7/8, so‘ng 9/8 va nihoyat 11/8. Mavzuning oxirgi ikki takrori yakunidagi choraklar simmetrik tuzilmalarning asta-sekin "parchalanishi"ni ko‘rsatadi, chunki yozish uslubi madaniy ahamiyatga ega tuzilmalarga qaratiladi. Beshinchi bayon 13/8 o‘lchovli oktavali chorak bilan metrik kengayishni davom ettirmaydi; u o‘rniga ikki 6/8 o‘lchovli chorak bilan yakunlanadi, bu esa Ibero-Amerik