RAQAMLI IQTISODIYOTNI SHAKLLANTIRISH

Аннотация

Jahon iqtisodiyotining globallashuvi va texnollogik rivojlanish sharoitida O’zbekiston iqtisodiy rivojlanishini raqamli iqtisodiyotsiz tasavvur qilish qiyin. Tadqiqotlarga ko’ra 2022-yilga kelib global YaIMning chorak qismi raqamli sohada bo’lishini tahmin qilinmoqda. Lekin xalqaro axborot kommunikatsiya texnollogiyalari rivojlantirish indeksi bo’yicha O’zbekiston 170 dan ortiq davlat ichida 103-o’rinda turishining o’zi yechimini kutayotgan masalalar va qilinishi lozim bo’lgan ishlar ko’pligidan dalolat beradi. Raqamli texnollogiyalar nafaqat mahsulot va xizmatlar sifatini oshiradi balki ortiqcha xarajatlarni ham kamaytiradi. Undan tashqari mamlakatni orqaga tortuvchi eng yomon illatlardan biri korrupsiyani yo’qotishning eng yaxshi usullaridan biri. Kalit so’zlar: Raqamli texnologiyalar, raqamli iqtisodiyot, elektron hukumat, elektron darslik. O’z o’rnida qayd etib etish lozimki, mamlakatimiz hayotida raqamli iqtisodiyotning ayrim elementlari allaqachon muvaffaqiyat bilan faoliyat ko’rsatmoqda. Jumladan, hujjatlar va kommunikatsiyalarning ommaviy ravishda raqamli vositalarga o’tkazilishini hisobga olib, elektron imzoga ruxsat berish, davlat bilan muloqot qilish ham elektron platformalarga o’tkazilmoqda. BMT Bosh kotibi Antoniu Guterrishning ta’biri bilan aytganda, “raqamli iqtisodiyot yangi xavf-xatarlarni vujudga keltirishi mumkin, shu jumladan, kiberxavfsizlikka tahdidlar, noqonuniy iqtisodiy faoliyatning yengillashuvi, shaxsiy hayot daxlsizligini buzilishi bilan bog’liq sabablarni keltirish mumkin. Yangi qarorlar qabul qilish hukumatlar, fuqarolik jamiyati, akademik guruhlar, ilmiy hamjamiyat va texnologik sektorlarning hamkorlikdagi harakatini talab etadi”. Darhaqiqat, raqamli iqtisodiyot miqyosining kengayib borishida xalqaro hamkorlikni imkon qadar kuchaytirish zarur. Shu o’rinda mamnuniyat bilan qayd etish joizki, O’zbekistonda axborot xavfsizligi sohasida olib borilayotgan ta’sirchan chora-tadbirlar natijasida 2019 yilda Kiberxavfsizlik global indeksida 41 pog’onaga ko’tarilib, 52 o’rinni egalladik. Yoshlar duch keladigan onlayn xavf-xatarlarni bartaraf etish bo’yicha olib borilayotgan izchil ishlar doirasida O’zbekiston Axborot xavfsizligi markazi (TsOIB) mart oyida kollejlar va 622 NEW RENAISSANCE 2025 APRIL INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 4 akademik litseylarda kompyuter texnologiyalari bo’yicha qator o’quv seminarlarini o’tkazdi. 5G mamlakatlarning iqtisodiy ko’rsatkichlari va yalpi ichki mahsulotiga katta ta’sir ko’rsatishi belgilangan. 2016-yilda mobil texnologiyalar va xizmatlar dunyo miqyosida yalpi ichki mahsulotning 4,4 foizini tashkil qildi, bu iqtisodiy qiymatga ega 3,3 trln. 2020-yilga kelib bu ko’rsatkich 4,2 trln. AQSh dollaridan oshadi yoki dunyo yalpi ichki mahsulotining 4,9 foizini tashkil etadi, chunki tezkor mobil aloqaning samaradorligi va samaradorligi oshib boraveradi. Shunga o’xshab, GSMA mobil texnologiyalar va xizmatlar 2017-yilda Yevropada yalpi ichki mahsulotning 3,3 foizini tashkil qilganligini, qit’aning mobil ekotizimi esa 2,5 million ish uchun javobgardir. Yevropa dunyodagi eng yuqori darajada rivojlangan mintaqaviy mobil bozor bo’lib, 2017 yil oxiriga kelib 465 million noyob uyali abonentga ega bo’lib, bu aholining 85 foizini tashkil qiladi. YaIMning ulushi 2025 yilga kelib 6,1 foizgacha o’sishi kutilmoqda va Yevropada 2020 yilga kelib birinchi 5G ishga tushirilishi bilan, mamlakatlar yangi uyali tarmoqdan o’z foydalariga foydalanishga intilishadi. 5G potentsial iqtisodiy ta’sirining ahamiyatini chindan ham e’tibordan chetda qoldirmaslik kerak: AQSh 4G yetakchisi sifatida o’z o’rnini yaratish uchun ko’p ishladi, 4G mobil keng polosali ulanishi mamlakatning yalpi ichki mahsulotiga 100 milliard dollar qo’shdi. GSMA prognoziga ko’ra, 4G ulanishlar 2020 yilga kelib Shimoliy Amerikadagi beshta uyali ulanishning to’rttasini o’z ichiga oldi, bu boshqa global mintaqalarga qaraganda yuqori. Agar AQSh simsiz aloqa bo’yicha dunyoda etakchilik mavqeini yo’qotsa, bu ish o’rinlarining yo’qolishi va chet elga texnologiya innovatsiyalari ta’sirini sezishi mumkin. AQShning 4G yetakchiligidagi iqtisodiy foydasi yo’q bo’lib ketadi. Raqamli iqtisodiyotning o’sishi uchun mamlakatning barcha imkoniyatlarini ochib berishga to’sqinlik qilayotgan O’zbekistonning telekommunikatsiya bozorida muammolar mavjud. Bozorni cheklovchi asosiy omil investitsiyalarni kuchaytiradigan va narxlarni ko’taradigan raqobatbardosh raqobatdir. MDITC UzTelecom orqali ishlaydigan mamlakatning xalqaro shlyuzi ustidan monopoliyaga ega. Natijada IP tranziti narxi dunyodagi eng qimmat bo’lib qolmoqda va aholi jon boshiga nisbatan mamlakatning o’tkazish qobiliyati juda past. UzTelecom shuningdek, mamlakatda uzoq masofalarga xizmat ko’rsatuvchi eng keng tarmoqqa ega, garchi 2018-yil iyun holatiga ko’ra mamlakat uchun qariyb 24,500 ta ichki tolali kilometr xizmat ko’rsatadigan bo’lsa, bu mamlakat uchun bu ko’rsatkich past. Garchi bozorga kiradigan boshqa operatorlar, shu jumladan xoriji