AVLONIY ASARLARIDA MA'RIFAT VA TARBIYA MASALALARI

Аннотация

В данной статье рассматривается деятельность джадидов, великое наследие, оставленное нашими учеными, их усилия по повышению духовности нашего народа, а также просвещение, культура и воспитание в произведениях джадидских ученых. Особое внимание уделяется тому, что Авлоний рассматривал образование и воспитание как важнейший фактор развития нации, и его передовые идеи соответствовали движению джадидов. В статье анализируются педагогические взгляды писателя, их актуальность в современномобществе ивлияниеего наследия нанациональную систему образования. Ключевые слова: Просвещение, наследие, воспитание, школы джадидов, основные идеи ицелиджадидизма,взглядыпрогрессивных мыслителей. Annotation. This article examines the activities of the Jadids, the great legacy left by our scholars, their efforts to enhance thespirituality ofour people, and the concepts ofenlightenment, culture, and education in the works of Jadid scholars. Special attention is given to Avloniy’s perspective oneducation and upbringing as the most crucial factors in national progress, aligning with the key ideas of the Jadid movement. The article also analyzes the pedagogical views of the writer, their relevance in today’s society, and the impact of his legacy on the national education system. Keywords: Enlightenment, legacy, education, Jadid schools, fundamental ideas and goals of Jadidism,views of progressive thinkers. XX asr boshlarida Turkistonda jadidchilik harakati rivoj topdi. Ushbu harakatning asosiy g‘oyasi “jaholatga qarshi ma’rifat” bo‘lib, uning vakillari ta’lim-tarbiya orqali millatni yuksaltirishga harakat qilishdi. Abdulla Avloniy jadidchilikning eng faol namoyandalaridan biri bo‘lib, u matbuot, adabiyot va pedagogika sohalarida katta ishlarni amalga oshirdi. Uning fikricha, ma’rifat – millatning taraqqiyoti uchun eng muhim omillardan biri bo‘lib, u xalqni jaholat va qoloqlikdan olib chiqishning yagona yo'lidir. Prezident yoshlar tarbiyasini eng muhim masalalardan biri deb biladi: "Bizni hamisha o‘ylantirib keladigan yana bir muhim masala – bu yoshlarimizning odob-axloqi, yurish-turishi, bir so‘z bilan aytganda, dunyoqarashi bilanbog‘liq." Turkistonda mustamlakachilikka qarshi milliy-ozodlik harakatlari bilan bir qatorda mahalliy aholining aksariyat qismi o‘zlikni saqlab qolish, milliy madaniyatni asrash va rivojlantirishni bir kun bo‘lsa ham unutmadi. O‘rta Osiyoga nisbatan Rossiya imperiyasining harbiy jihatdan ustunligi mahalliy aholining ochiqdan ochiq kurash olib borishiga imkon bermadi. Shuning worldlyjournals.com ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS VOLUME 4, ISSUE 02, APREL 2025 WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI uchun ham Vatan, millat, xalq qayg‘usini tushungan kishilar, ayniqsa, ziyolilar xalqni ozodlikka eltuvchi yo‘l bu – xalqni ma’rifatli qilish deb bildi. Ular xalqni ma’rifatli qilmasdan turib, mustaqillikni qo‘lga kiritib bo‘lmaydi, deb hisoblaganlar. Ziyolilar xalq orasida ilg‘or g‘oyalarni tarqatishda maorif tizimini asosiy vosita deb bildilar. O‘lka milliy ziyolilarining jamiyatni yangilashgavaisloh qilishga qaratilgan harakatijadidchilik nomi bilan maydonga chiqdi. «Jadid» so‘zi arab tilidan olingan bo‘lib, «yangi» degan ma’noni anglatadi. Jadidlar Rossiya imperiyasi mustamlakasi bo‘lgan xalqlarni, eng avvalo, maorif tizimini yaxshilash, ta’lim sohasini isloh qilish, yoshlarga diniy bilimlar bilan birga dunyoviy fanlarni ham o‘qitish zarur deb bildilar. Ular musulmon xalqlarining maktab va madrasalarida yoshlarga diniy ta’lim, arab, fors varus tillari, tibbiyot, kimyo kabi fanlar o‘qitilishi zarurligi g‘oyasini ilgari surdilar. Turkiston o‘lkasida millat istiqbolini o‘ylovchi taraqqiyparvar kuchlar xalqning deyarli barcha tabaqalari – hunarmand, dehqon, savdogar, mulkdor, ulamolar orasida mavjud edi. Jadidchilik g‘oyalarining keng yoyilishida «Tarjimon» gazetasi muhim o‘rin tutdi. Ismoil G‘aspiralining 1893-yilda Toshkent, Samarqand va Buxoroga tashrifi ma’rifatparvarlik g‘oyalarining keyingi rivojiga turtki bo‘ldi. 1893-yilda Buxoro amirligida birinchi yangi usul maktabi faoliyat ko‘rsata boshladi. Keyinchalik bunday maktablar boshqa hududlarda ham keng tarqaldi. O‘rta Osiyo jadidlari ma’rifatparvarlik yo‘lida qrim ziyolilari tajribalarini o‘rganish bilan birga boshqa mamlakatlardagi taraqqiyparvarlarning ilg‘or g‘oyalaridan ham foydalandilar. O‘rta Osiyo taraqqiyparvarlik harakati ishtirokchilarining yoshi boshqa mamlakatlar jadid vakillaridan ajralib turgan. 1910-yilda ularning eng yoshi Abdulhamid Cho‘lpon – 13 yoshda, eng kattasi Mahmudxo‘ja Behbudiy – 36 yoshda bo‘lgan. Taraqqiyparvarlik harakatining rivojlanishi ikki bosqichda bo‘ldi. Birinchi bosqichda ma’rifatparvarlikdan boshlangan bu harakat 1917-yilga kelib o‘zining ikkinchi bosqichi – siyosiy ko‘rinishdagi harakatga aylandi. O‘rta Osiyodagi milliy taraqqiyparvarlik harakati hududiy xususiyatlariga ko‘ra Turkiston, Buxoro va Xiva jadidlariga bo‘linadi. Turkiston jadidchiligining asosiy tarkibini