СИТУАЦИЯ И ПЕРСПЕКТИВЫ РАЗВИТИЯ ИСЛАМСКИХ ФИНАНСОВ В ЦЕНТРАЛЬНОЙ АЗИИ

Аннотация

This article describes Islamic finance current statue in Central Asian countries as well as analyses of its advantages and prospects. At the same time article provides information on analyses of Islamic Finance introduction in the Republic of Uzbekistan. Keywords: Islamic finance, Islamic banking, OIC, IDB, ICD, Islamic windows. 485 485-493 www.sci-p.uz II SON. 2025 Кириш. Марказий Осиё давлатларида анъанавий банк тизими билан бир қаторда муқобил (исломий) молиялаштириш тизимини ривожлантириш бўйича ҳам ишлар олиб борилмоқда. Хусусан, Қозоғистон, Тожикистон, Қирғизистонда ислом молияси бўйича қонунчилик ишлаб чиқилган ва ислом банклари ҳамда исломий лизинг компаниялари ўз фаолиятини бошлаган. Исломий банкинг ҳақида ўз фикрларини нуфузли ташкилотлар вакиллари ҳам айтиб ўтишган. Мисол учун, Moody’s рейтинг агентлигининг ахборотига кўра Форс кўрфази ҳамкорлик кенгаши исломий банклари анъанавий банкларга кўра 2 йилдан бери даромадлироқ ҳисобланади. БМТ бош секретарининг ёрдамчиси “Исломий молия Барқарор ривожланиш мақсадларини молиялаштиришда инновацион восита” сарлавҳаси остида мақола чоп этган. Шунингдек у исломий молияни ижтимоий жавобгар инвестиция деб атаган. Ислом молияси – бу инсонларнинг, бизнес ва ҳукуматларнинг эҳтиёжларини қондирадиган йўлларнинг энг яхши намунасидир. Бу маҳсулот таклифи ва ижтимоий имтиёзлар ўртасидаги боғлиқлик айниқса аниқ бўлган соҳадир. Ушбу имтиёзларнинг энг муҳимларидан бири соҳага молиявий интеграцияни ошириш учун салоҳиятнинг мавжудлигидир. Шундай экан, мусулмон давлатларидаги мавжуд исломий молиялаштиришга асосланган банклар, инвестиция фондлари ва компанияларнинг маблағларини Ўзбекистоннинг ижтимоий-иқтисодий ривожланиши ва ҳусусий секторни қўллаб- қувватлаш мақсадида жалб этиш айни муддаодир. Бунинг учун албатта миллий банк тизимига янгича ёндашув билан назар солмоқ лозим, яъни анъанавий молиялаштириш механизмлари билан бир қаторда шерикчиликка асосланган молиялаштириш механизмларини жорий этиш масаласи тадқиқ этилиши муҳим ва долзарб ҳисобланади. Исломий молиялаштириш билан анъанавий молиялаштиришнинг асосий фарқи, биринчиси исломий молиялаштириш фойда ва зарарни бўлишишга, шунингдек активларга асосланган молиялаштириш ҳисобланади. Қискача айтганда, исломий молиялаштириш шерикчиликка асосланади. Бунда банк мижозни талаби асосида объект қуриб бериши, асбоб-ускуналар, товар, хомашёлар сотиб олиб бериши ёки уларни ижарага бериши мумкин. Молиялаштиришнинг асосида савдо операциялари ётади. Анъанавий банк тизимида эса савдо операцияларини амалга ошириш қонунчилик нуқтаи назаридан мушкул ҳисобланади ва бунга солиққа тортиш ва банк фаолиятига тегишли ҳуқуқий-меъёрий ҳужжатлар тўсқинлик қилади. Юқорида айтилганларни инобатга олганда, Ўзбекистон Республикасида шерикчиликка асосланган ёки ахлоқий (исломий) молиялаштиришни жорий этиш учун шунга мос қонунчилик, ҳуқуқий-меъёрий асос шакллантирилиши лозим. Бу эса ўз навбатида давлатимизга қўшимча капитал кириб келишини ва аҳолига муқобил молиялаштириш механизмларини таклиф этиш имконини беради. Адабиётлар шарҳи. Ислом иқтисодиёти ва молиясига бағишланган адабиётлар инглиз ва араб тилларида араб, европа, америка, австралия, африка миллатига мансуб муаллифлар томонидан кўплаб ёзилган ва ёзилмоқда. Ислом Тараққиёт Банки гуруҳининг аъзоси бўлган Ислом тараққиёт банки институти томонидан ҳам Ислом молияси ва иқтисодиётига бағишланган адабиётлар нашр этилиши қўллаб келинмоқда. Бу соҳани ривожига ҳисса қўшган жисмоний ва юридик шахслар йилда бир ИТБ мукофоти билан тақдирланмоқда. Шу пайтгача бу мукофотга асосан араб ва африка давлатлари, шунингдек Покистон, Малайзия ва Туркия тадқиқотчилари сазовор бўлишган. Рус тилида ёзилган китобларни таҳлил қиладиган бўлсак уларнинг аксарияти 2000- 486 www.sci-p.uz II SON. 2025 йилларда ёзилган бўлиб, муаллифлари Р.И.Беккин (Беккин, 2022), Н.В.Жданов, К.В.Кочмол, В.В.Павлов, А.Ю.Журавлев, Е.Л.Шуремов, М.А.Румянцев, Е.А.Байдаулет (Байдаулет, 2014) ва б., мақолалар эса бир қатор тадқиқотчилар томонидан ёритилган. Булар М.Калимуллина, Р.Вахитов, П.Трунин, М.Каменских, М.Муфтяхетдинова, Б.К.Арыспаева, Н.Ишмухаметов, И.В.Жмуйда, А.Салихова, А.Болджурова, А.Н.Козырин, Б.Химо ва бошқалар. Бундан ташқари рус тилига ислом иқтисодиёти ва молияси соҳасидаги таниқли олимларнинг китоблари ҳам таржима қилинган. Мисол учун, Куала Лумпур Бизнес мактаби президенти С.Хорун ва шу мактабнинг илмий ходими В.Нурсофизанинг “Islamiс Finance and Banking System. Philosophies, Principles and Practices”, Исломия молия муассасалари учун бухгалтерия ва аудит ташкилоти (AAOIFI) шариат кенгаши раиси Т.Усманининг “An introduction to Islamic Finance” ҳамда шу ташкилотнинг шариат стандартлари, шунингдек Рафик Ал-Мисрининг “Фикх имущественных отношений” китоби рус тилига таржима қилинган. Афсуски ўзбек тилида ёзилган ёки таржима қилинган китоблар ва ўқув қўлланмаларни қўл билан санаса бўлади. Булар С.Хорун, В.Нурсофизанинг ўзбек тилига таржима қилинган “Исломий молиялар ва банк тизими. Фалсафаси, тамойиллари ва амалиёти” китоби, Байдаулетни