ПУТИ РЕАЛИЗАЦИИ РЕФОРМ НАЛОГА НА НЕДВИЖИМОСТЬ

Аннотация

This article examines the key policy decisions related to the tax base and rates of real estate tax, as well as the important tax administration functions–valuation, calculation, and collection. It also focuses on reforming both the traditional annual property tax (levied on the assessed value of buildings and land plots) and transaction taxes (collected as a tax or state fee [stamp duty] upon the transfer of real estate ownership). The article provides proposals and recommendations for successfully implementing real estate tax reforms and improving tax administration. Based on the analysis of scholarly literature and international experience, detailed recommendations are offered on the practical aspects of reforming real estate taxes in Uzbekistan. Keywords: tax policy, tax arrears, fulfilling tax obligations, tax lien, compulsory enforcement, tax arrears collection, real estate tax, tax reforms, cadastral valuation, tax rates. Кириш. У збекистонда узоқ и иллар давомида амал қилиб келган солиқ сие сатида ку чмас мулк солиғи бюджет тушумларининг муҳим манбаидан бири сифатида ку рилган. Лекин мамлакат иқтисодие тидаги модернизация жарае нлари, шаҳарсозлик сие сатидаги у згаришлар, рақамли технологияларни татбиқ этиш ва хусусии мулкни ҳар томонлама ҳимоя қилиш борасида олиб борилае тган ислоҳотлар солиқ тизимини қаи та ку риб чиқишни тақозо этди. Шу боис, су нгги и илларда Президент фармонлари ва қарорлари, шу жумладан, Янги таҳрирда қабул қилинган Солиқ кодекси доирасида ку чмас мулк солиғи бу и ича бир қатор ислоҳотлар амалга оширилмоқда. Мазкур ислоҳотлардан ку зланган асосии мақсадлардан бири – ку чмас мулк солиғини аниқ баҳолаш механизмларини жории қилиш, бюджет тушумларини мутаносиб равишда таъминлаш ҳамда солиқ ту ловчилар учун қулаи муҳит яратишдан иборат. Хусусан, ку чмас мулк объектларининг бозор қии матини баҳолашда рақамли технологиялардан фои даланиш, кадастр маълумотлари базаларини янгилаш, электрон ахборот тизимларини янада ривожлантириш ва турли идоралар у ртасида электрон ҳамкорликни кучаи тириш орқали аниқ ва холис маълумотларни шакллантириш имконияти кенгаи ди (Қарор, 2019). Шу билан бирга, ку плаб шаҳарлар ва ҳудудларда ку чмас мулк бузилишлари, реконструкция ва янги қурилишлар масштаби ортгани сабабли мунтазам равишда кадастр маълумотларини таҳлил қилиш, тарқоқ бу лган ҳуқуқии -меъе рии ҳужжатларни бирхиллаштириш долзарб вазифа сифатида намое н бу лди. Ку чмас мулк солиғи соҳасида давом этае тган ислоҳотлар пировард натижада маҳаллии бюджетларнинг молиявии барқарорлигига эришиш, инвестиция муҳитини яхшилаш ҳамда халқ фаровонлигини оширишда хизмат қилиши кутилмоқда. Бунда жаҳон тажрибасини у рганиш, илғор хорижии амалие тни татбиқ этиш, бозор муносабатларига мос равишда мулкдорлар ҳуқуқи ва мажбуриятларини аниқ белгилаш ҳам муҳим аҳамият касб этади (Фармон, 2018; 2020). Ку чмас мулк солиқлари ку пинча маҳаллии давлат даромадларининг етарлича фои даланилмаган манбаларидан бири ҳисобланади. Кенг қамровли ва му ътадил ставкаларда белгиланган солиқ ку плаб мамлакатларда сезиларли даражада юқори даромад келтириши ва маҳаллии жамоат хизматларини яхшилаш харажатларининг асосии қисмини қоплаши мумкин. «Ку чмас мулк солиқлари» бои ликдан фои даланиш, эгалик қилиш е ки эгалик ҳуқуқини бошқа кишига у тказиш учун ту ланадиган солиқларнинг кенг тоифасини билдиради. Улар мунтазам равишда, бир марта е ки мулк эгалигининг у згариши билан ту ланиши мумкин (IMF, 2014). 341 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, fevral www.e-itt.uz Аи ниқса, ривожланае тган мамлакатларда ку чмас мулк солиғи тушумларини ошириш учун катта имконият мавжуд. 2023 и илда ривожланае тган Осие мамлакатларидаги ку чмас мулк солиғи ЯИМнинг атиги 0,1% ини, Европада у ртача 1% ини, АҚШда 1,5% ини ташкил этди. Кўчмас мулк солиқлари дунё мамлакатларида ЯИМга нисбатан ўртача 1-2% оралиғида бўлиб келмоқда (OECD, 2023). Бироқ, иқтисодиёти ривожланаётган давлатларда кўчмас мулкнинг баҳолаш тизими кўпинча «ўзгармас» бўлгани учун бу кўрсаткич анча паст бўлиши мумкин. Анъанавий (мунтазам) кўчмас мулк солиқларидан тушадиган даромадлар молиявий ва капитал операцияларидан олинадиган солиқлар даромадларидан юқори бўлиб келади. Шу жумладан, кўчмас мулк савдосидан ҳам солиқ олинади, аммо баъзи минтақаларда истиснолар мавжуд. Кўчмас мулк солиғи ҳар қандай мамлакатда маҳаллий молиялаштириш манбаи сифатида муҳим аҳамият касб этади. Чунки маҳаллий бюджетларни шакллантиришда ва ҳудудий инфратузилмаларни ривожлантиришда энг асосий манбалардан бири бўлиб хизмат қилади. Шу боис кўчмас мулк солиғини ислоҳ қилиш жараёнлари жойларда солиқ тушумларини ошириш, молиявий шаффофликни таъминлаш ва маҳаллий ҳокимият органларининг иқтисодий салоҳиятини юксалтиришда муҳим аҳамиятга эга. Амалдаги тизимда кўчмас мулк солиғини ҳисоблаш ва унга тўлов ундиришда турли техник ва маъмурий муаммолар кузатилмоқда. Булар кўчмас мулк кадастрларидаги маълумотларнинг эскирганлиги, баҳо бериш жараёнида адолатсизликлар, имтиёзлар билан боғлиқ мураккабликлар, мавжуд маълумотлар базаси