ЭКОНОМЕТРИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ ПРИВЛЕЧЕНИЯ ИНОСТРАННЫХ ИНВЕСТИЦИЙ В ЭКОНОМИКУ РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН

Аннотация

The article provides an economic analysis of attracting foreign investment into the economy of our country, uses institutional factors in developing short- and long-term forecasts of foreign investment inflows, and uses indicators of the economic freedom index conducted by the Heritage Foundation to assess institutional factors. Keywords: open door policy, foreign investment, economic policy, strategy, export opportunities, investment activity, investment environment, investment capacity, investment projects, investment attractiveness, investment policy. II SON - FEVRAL, 2025 275-283 275 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, fevral www.e-itt.uz Кириш. Жаҳонда мамлакатлар иқтисодиётига хорижий инвестицияларни жалб этиш йўналишларини такомиллаштиришга қаратилган илмий тадқиқотлар амалга оширилмоқда. Миллий иқтисодиётга хорижий инвестицияларни нисбатан қулай шартлар билан жалб этишда инновatsiон иқтисодий ва институционал дастаклардан фойдаланиш, етакчи мамлакатларда хорижий инвестицияларни жалб этишда давлат мулки бўлган хўжалик юритувчи жамиятларнинг ишлаб чиқариш майдонларидан самарали фойдаланиш, янги рақобатбардош ишлаб чиқаришларни ва кичик корхоналарни ривожлантиришни янада қўллаб-қувватлаш, хорижий инвестицияларни жалб этишда венчур фондлари, концессия ҳамда франчайзинг йўналишлари фаолиятини фаоллаштириш, уларнинг самарадорлигини баҳолашнинг услубий асосларини такомиллаштириш бу борадаги илмий тадқиқотларнинг устувор йўналишларидан ҳисобланади. Мамлакатимизга хорижий инвестицияларни жалб этиш жараёнининг жадаллиги, биринчи навбатда, улар учун яратилган инвестицион муҳит бирламчи ўрин эгаллайди. Мамлакатдаги инвестицион муҳитни баҳолашга қаратилган бир қатор ёндашувлар мавжуд бўлиб, уларнинг барчаси ҳам ўз аҳамиятига эга. Халқаро даражада турли ташкилотлар томонидан мамлакат инвестицион муҳитига баҳо беришда турли индекс ва рейтинглар тизимидан фойдаланилади. Жумладан, Жаҳон Банки томонидан Бизнес юритиш (Doing Business) индекси (2021 йилгача эълон қилинган), The European House- Ambrosetti консалтинг агентлиги томонидан юриталадиган Глобал жозибадорлик (Global Attractiveness Index) индекси Forbes нинг Бизнесни юритиш учун энг яхши мамлакатлар, Bloomberg компанияси томонидан юриталадиган Мамлакатда бизнесни юритиш қулайлиги (Rankings Bloomberg) рейтинги, Heritage Foundation томонидан юриталадиган Иқтисодий эркинлик индекси (Index of Economic Freedom), Institute of Management Development томонидан юритиладиган Глобал рақобатбардошлик рейтинги (IMD World Competitiveness Ranking) шулар жумласидандир. Хорижий инвестицияларни жалб этишилишини ва уларнинг миллий иқтисодиётнинг макроиқтисодий кўрсаткичлари, авваламбор мамлакат ЯИМга, таъсирини эконометрик таҳлили амалга оширишда иқтисод-олимлар томонидан бир қатор омиллар ўзгарувчи сифатида қабул қилинган. Бу ўзгарувчилар сифатида ЯИМ миқдори ва унинг ўзгариши динамикаси, мамлакатдаги сиёсий барқарорлик, иқтисодиётнинг очиқлик даражаси, мамлакатда коррупция даражаси, непотизм, ишчи кучининг миқдор ва сифат кўрсаткичлари, мулкий ҳуқуқларнинг кафолати, етакчи рейтинг агентликлари ҳисоботлари, иқтисодиёт тармоқлари ва ресурслардан фойдалана олиш даражаси ва бошқа қатор кўрсаткичлар танлаб олинган. Хорижий инвестицияларнинг оқимини белгилаб берадиган бир қатор тадқиқотларнинг асосий омилларини кўриб чиқамиз. Адабиётлар шарҳи. Хорижий инвестицияларнинг иқтисодий мазмуни, моҳиятини ўрганишга бағишланган илмий адабиётлар қаторида хориж олимлари билан бир қаторда Ғарб олимиларидан Макконнелл (1993) фикрича, инвестиция ишлаб чиқариш ва жамғариш воситалари асбоб-ускуналар, машина, завод-фабрика, транспорт воситалари, товар ва хизматларни истеъмолчига етказиб бериш тизими жараёнидир. Кэмбелл (1993) инвестицияларнинг туб моҳиятини ёритиб берган, инвстициялар – бу ишлаб чиқариш ва ишлаб-чиқариш воситаларини тўплаш ҳамда моддий заҳираларни кўпайтириш ҳаражатларидир деб берилган таъриф амалий назарий жиҳатдан ифодалаб беради. Розенберг (2007) ўзининг «Инвестициялар» луғатида инвестицияларга таъриф берар экан, инвестиция – кўпайтириш, даромад олиш ёки капитал ўстириш мақсадида 276 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, fevral www.e-itt.uz пул сарфланишидир, деган фикирни юритади. Миллий иқтисодиётдаги инвестицияларнинг ролига баҳо бериб, россиялик иқтисодчи олим Михайлова (2007) «инвестициялар келажакда даромад ёки ижтимоий самара олиш мақсадида капитални ҳар қандай шаклда қўйиш сифатида ифодаланади» деган фикрни илгари сурди. Ўзбекистонда мазкур соҳада олиб борилган тадқиқотлар таҳлили кўрсатишича, миллий иқтисодиётга хорижий инвестициялар оқимига таъсир қилувчи омиллар кенг доираси ўрганилган ҳолда, келгуси давр прогнозларини ишлаб чиқишда асосан иқтисодий кўрсаткичлар, жумладан, ЯИМ ва унинг ўсиши динамикаси, инвестиция фаоллиги, ишлаб чиқариш салоҳияти, савдо баланси, табиий ресурс салоҳияти, истеъмол салоҳияти, меҳнат салоҳияти, инфратузилма салоҳияти кабилар киритилган ҳолда институционал жиҳатлар омил сифатида эътибордан четда қолдирилган. Жумладан, Валиев (2021